می‏شود ، امكان اينكه انتخاب نشود و به اصطلاح امكان استعدادی انتخاب‏
نسخه مخالف ، موجود و محفوظ بوده است .
پس سرنوشتهای گوناگون در كار است و اين سرنوشتها می‏توانند جانشين‏
يكديگر بشوند ، جانشين شدن آنها نيز به حكم سرنوشت است . عليهذا اگر
كسی بيمار بشود و دوا بخورد و نجات پيدا كند ، به موجب سرنوشت و قضا و
قدر است و اگر دوا نخورد و رنجور بماند و يا دوای زيان بخش بخورد و
بميرد ، باز به موجب سرنوشت و قضا و قدر است و اگر هم از محيط بيماری‏
دوری گزيند و مصون بماند ، باز به حكم سرنوشت و قضا و قدر است . بالاخره‏
هر چه بكند ، نوعی سرنوشت و قضا و قدر است و از حوزه قضا و قدر
نمی‏تواند بيرون باشد .
مولوی می‏گويد :

همچنين تأويل قد جف القلم

بهر تحريض است بر شغل امم

پس قلم بنوشت كه هر كار را

لايق آن هست تأثير و جزا

كژ روی ، جف القلم ، كژ آيدت

راستی آری ، سعادت زايدت

چون بدزدد ، دست شد ، جف القلم

خورده باده ، مست شد ، جف القلم

ظلم آری ، مدبری ، جف القلم

عدل آری ، برخوری ، جف القلم

تو روا داری روا باشد كه حق

همچو معزول آيد از حكم سبق ؟ !

كه ز دست من برون رفته است كار

پيش من چندين ميا چندين مزار

بلكه آن معنی بود جف القلم

نيست يكسان نزد او عدل و ستم

سر مطلب اين است كه قضا و قدر چه از جنبه الهی و چه از غير جنبه الهی‏
، عاملی در عرض ساير عوامل جهان نيست ، بلكه مبدأ و منشأ و سرچشمه همه‏
عاملهای جهان است . هر عاملی كه بجنبد و اثری از خود بروز دهد ، مظهری‏
از مظاهر قضا و قدر است و تحت

69