تأثير عوامل محرك تاريخ در يكديگر قهرمانان با اغلب نظريه های ديگری كه داشتيم منافات زيادی ندارد ، يعنی قابل جمع است ، مثلا اگر كسی بخواهد تاريخ را بر اساس محيط جغرافيائی يا نژاد و يا حتی اختراعات توجيه كند ، مانعی ندارد كه در عين حال قائل باشد كه نژاد يا محيط جغرافيايی ، نوابغی میسازند ، يعنی يك منطقه خاص جغرافيايی است كه از آنجا نابغه بر میخيزد نه همه منطقه ها ، همين طور كه میگويند منطقه های خاصی هست كه ملتهای قوی در آنجا به وجود میآيند ، و قهرا در ميان افراد آن ملتها هم كه همه افراد علیالسويه نيستند ، بدون شك اختلاف و تفاوت هست باز افرادی هستند كه نسبت به افراد ديگر فوق العادگی دارند ، و باز محيط جغرافيايی است كه نابغه به وجود میآورد و نابغه است كه نقش زيادی در حركت تاريخ دارد میتوانيم محيط جغرافيايی را بدون نابغه فرض كنيم ، مثلا بگوييم كه محيطهای شمالی ، افراد و ملتهای قوی به وجود میآورند و همان خصلت طبيعی كه اين ملتها از محيطشان گرفته اند اينها را وادار به حركتی در تاريخ |