بسم الله الرحمن الرحیم
 
نگارش 1 | رمضان 1430

 

صفحه اصلی | کتاب ها | موضوع هامولفین | قرآن کریم  
 
 
 موقعیت فعلی: کتابخانه > مطالعه کتاب ولایت فقیه در حکومت اسلام ( 3 ), حاج شیخ محسن سعیدیان ( )
 
 

بخش های کتاب

     dars25 -
     dars26 -
     dars27 -
     dars28 -
     dars29 -
     dars30 -
     dars31 -
     dars32 -
     dars33 -
     dars34 -
     dars35 -
     dars36 -
     fehrest -
     index -
     page1 -
 

 

 
 

درس سى و سوّم : تعيين ولىّ فقيه به نظر أهل حلّ و عقد است ، نه رأى أكثريّت عامّه مردم

أعُوذُ بِاللَهِ مِنَ الشّيْطَانِ الرّجِيمِ

بِسْمِ اللَهِ الرّحْمَنِ الرّحِيمِ

وَ صَلّى اللَهُ عَلَى سَيّدِنَا مُحَمّدٍ وَ ءَالِهِ الطّيّبِينَ الطّاهِرِينَ

وَ لَعْنَةُ اللَهِ عَلَى أعْدَآئِهِمْ أجْمَعِينَ مِنَ الْأنَ إلَى قِيَامِ يَوْمِ الدّينِ

وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوّةَ إلّا بِاللَهِ الْعَلِىّ الْعَظِيمِ

ولايت فقيه ثبوتاً داراى شرائطى است : أعلميّت بِأمْر الله ، أورعيّت ، أقوائيّت ، ذكوريّت ، بلوغ ، كمال عقل ، هجرت بسوى دارالإسلام ، و تشيّع و إسلام هم كه أمرى واحد است . البتّه از بعضى روايات هم استفاده مى‏شود كه : ولىّ فقيه نبايد از أولاد زنا باشد .

حال در مقام إثبات ، ولىّ فقيه از كجا و چگونه موجوديّت پيدا مى‏كند و راه إيصال به او چگونه است ؟ طريق إيصال ، منحصر است به تشخيص أهل فنّ و خُبره ؛ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ . (1)

در هر موضوعى از موضوعات ، إنسان بايد به خبره آن فنّ مراجعه كند ، تا يقين حاصل نموده و از شكّ و ترديد بيرون آيد . زيرا فقط أهل خبره آن موضوع را مى‏شناسند ، نه همه مردم . آن ظرائف و دقائق و درجات عاليه كه در نفس فقيه است ، أبداً مردم به آن راه ندارند . مردم جز صورت چيز ديگرى نمى‏بينند ؛ و جز نمائى از ظاهر ، مطلب ديگرى إدراك نمى‏كنند . هر كس ظاهرش آراسته‏تر و فريبنده‏تر و جالب‏تر باشد ، مردم به او گرايش پيدا مى‏كنند . آن دقائق و رقائق را بايد أفرادى بفهمند كه خودشان أهل فنّ باشند و تشخيص بدهند و بتوانند در موارد خاصّ ، بين فرد مهمّ و أهمّ ، عالم و أعلم ، و تقىّ و أتقى فرق بگذارند .

البتّه اين يك مسأله ارتكازى ، عرفى ، طبيعى و تجربى است كه مردم در مراجعات خود به أفراد متخصّص ـ در هر موضوعى از موضوعات ـ چنانچه در تعيين أفراد ترديد و تشكيك نمودند ، خود به خود يكى را انتخاب نمى‏كنند ، بلكه به أهل خبره مراجعه مى‏نمايند تا آنان نظر دهند كه در اين فنّ ، كدام فرد متخصّص‏تر ، بصيرتر و واردتر است .

اگر بخواهند عمل جرّاحى انجام دهند (و در اين جهت ، أطبّاء متعدّدى وجود داشته باشند) خود به خود نمى‏روند طبيبى را انتخاب كنند ؛ بلكه با مراجعه به أطبّاء ديگر ، از وضع او كاملاً مطّلع مى‏شوند ؛ و آنها كه أهل خبره هستند و در فنّ طبابت حاذقند ، يكى را بر ديگران مقدّم مى‏دارند .

اگر إنسان انتخاب متخصّص‏تر را به دست عامّه مردم بسپارد ، از جهت اينكه عامّه مردم در اين موضوع خبرويّتى ندارند ، حكم آنها باطل است و رأى أكثريّت در اينجا به كلّى از درجه اعتبار ساقط مى‏باشد . چون أكثريّت مردم بر أساس همان منويّات و آراء و أفكار و مقاصد روزمرّه خود حركت مى‏كنند و دنبال مطلبى مى‏روند .

أفكار عامّه مردم در سطح پائين و نازلى است . عامّه مردم نمى‏توانند آن خصوصيّاتى را كه براى فرد متخصّص لازم است إدراك نمايند .

در اين مسأله ، آياتى از قرآن كريم وارد است :

در سوره زُمَر مى‏فرمايد : قُلْ هَلْ يَسْتَوِى الّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنّمَا يَتَذَكّرُ أُولُوا الْأَلْبَبِ . (2)

أفرادى كه مى‏دانند ، با أفرادى كه نمى‏دانند مساوى نيستند ؛ و اين مطلب را صاحبان خرد إدراك مى‏كنند ؛ كه در اين اُمور نبايد اختيار را به دستِ الّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الّذِينَ لاَيَعْلَمُونَ ، در درجه واحده سپرد ؛ و همه آنها را به يك ميزان و به يك نصاب ، ذى رأى در انتخاب ولىّ فقيه قرار داد .

در سوره رعد مى‏فرمايد : قُلْ هَلْ يَسْتَوِى الْأَعْمَى‏ وَ الْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِى الظّلُمَتُ وَ النّورُ . (3)

در اينجا به عنوان استفهام إنكارى مى‏فرمايد : مگر ميشود شخص نابينا با بصير و بينا يكسان باشد ؟ مگر مى‏شود ظلمت با نور يكسان باشد ؟ جهل ، عَمى و كورى و ظلمت است ؛ و علم ، بصيرت و نور است . شما نمى‏توانيد نور را با ظلمت ، و نابينائى را با بينائى جمع كنيد و همه را در رتبه واحده ، منشاَ أثر قرار بدهيد !

در سوره مؤمنون مى‏فرمايد : بَلْ جَآءَهُم بِالْحَقِ‏ّ وَ أَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِ‏ّ كَرِهُونَ ش وَ لَوِ اتّبَعَ الْحَقّ أَهْوَآءَهُمْ لَفَسَدَتِ السّمَوَ تُ وَ الْأَرْضُ وَ مَن فِيهِنّ بَلْ أَتَيْنَهُم بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَن ذِكْرِهِم مّعْرِضُونَ . (4)

ما براى مردم حقّ آورديم (حقّ يعنى أصالت و واقعيّت ؛ وجود پيغمبر حقّ است و متحقّق به أصالت و واقعيّت) أمّا أكثريّت مردم از پذيرش حقّ امتناع دارند . طِباع أكثريّت مردم از حقّ إعراض مى‏كند . هنوز تربيت مردم و تكامل نوعى آنها در رشد و ارتقاء ، به سرحدّى نرسيده است كه طبع أوّليّه مردم بسوى حقّ گرايش داشته باشد ؛ و آنها قدم به سوى حقّ بردارند ، گرچه مخالف با لذّات شهوانى و تمايلات طبيعى و مادّى آنها باشد .

مردم هنوز در سطح بساطت و إسارت در أفكار بهيميّه هستند ؛ و عامّه مردم هنوز از اين حدود خارج نشده‏اند تا به حقّ گرايش پيدا كنند ؛ طبع أوّليّه آنها از حقّ روى مى‏گرداند و فرار مى‏كند . در اين صورت ، حقّ نمى‏تواند متابعت از آراء و أفكار آنها بكند.

اين آيه ، آراء و أفكار آنها را به عنوان أهواء تعبير فرموده است . أهواء ، يعنى أفكار پوچ و توخالى كه مثل هوا چيزى ندارد . اگر حقّ و أصالت و واقعيّت و حقيقت ، تابع أهواء و أفكار توخالى و پوچ و بى‏اعتبار اين مردم بشود ، آسمانها و زمين و أفرادى كه در آسمانها و زمين هستند ، همه فاسد و تباه مى‏شوند . پس حقّ نمى‏تواند از أكثريّت تبعيّت كند.

ما براى اين مردم ، حقيقت ذكر و يادآور از حقّ ، و آنچه را كه يك فرد إنسان براى تذكّر لازم دارد آورده‏ايم و نشان داده‏ايم ؛ أمّا آنها از ذكر پروردگار إعراض كرده و توجّه نمى‏كنند .

در سوره مائده مى‏فرمايد : قُل لّايَسْتَوِى الْخَبِيثُ وَ الطّيِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتّقُوا اللَه يَأُولِى الْأَلْبَبِ لَعَلّكُمْ تُفْلِحُونَ. (5)

بگو اى پيغمبر : خبيث و طيّب ، هم سطح و مساوى نيستند ؛ ولو اينكه خبيث در عالم ، كثرت داشته باشد (هم كثرت عددى و هم كثرت تخيّلى و تخيّل جمالى) اگر چه كثرت خبيث و تعداد أفراديكه در أهواء و آراء شيطانيّه زندگى مى‏كنند و نفس آنها خبيث و آلوده به خبث است ، آنقدر جالب باشد كه كثرت آنها تو را به شگفت در آورده و چشمگير باشد . در عين حال به خبيث توجّه نكن ، و به كثرت آنها اعتناء منما ؛ و نبايد آنها تو را به شگفت در آورند ! به دنبال طيّب و حقّ برو ولو اينكه تعدادشان اندك ، و أفرادشان بسيار قليل باشد !

فَاتّقُوا اللَه ؛ بنابراين از خدا بپرهيزيد اى اُولى الألباب و صاحبان خرد . اگر ميل و اميد به رستگارى داريد ، بايد از اين منهاج طىّ طريق كنيد !

در سوره أنعام مى‏فرمايد : وَ إِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِى الْأَرْضِ يُضِلّوكَ عَن سَبِيلِ اللَهِ إِن يَتّبِعُونَ إِلّا الظّنّ وَ إِنْ هُمْ إِلّا يَخْرُصُونَ . (6)

اى پيغمبر ! اگر تو از أكثريّت أفرادى كه در روى زمين هستند پيروى و إطاعت كنى ، تو را از راه خدا گمراه مى‏كنند . زيرا كه آنها متابعت نمى‏كنند مگر پندار و گمان خود را . و تمام آنها بر أساس خَرْص و تخمين و شكّ و تخيّل و پندار حركت مى‏كنند ؛ و كارهاى خود را بر اين أساس قرار مى‏دهند .

اين آيه خيلى روشن و صريح است در اينكه : أكثريّت مَنْ فى الأرض ، أفراد مضلّ و ضالّ ، يعنى نارس و ناقصند . أفراد كثير و أكثر مَنْ فى الأرض ، أفراد كال و ناپخته ، و مانند ميوه نارس و درختان هرس نكرده و پيوند نزده و جنگلى هستند . اينها بايد تربيت شوند ؛ نفوسشان بايد تحت تربيت و تهذيب قرار گرفته ، هرس بشوند . باغبان بايد آنها را تربيت كرده پيوند بزند ، تا قابل استفاده شوند .

أمّا اين أكثريّت با اين آراء و أهواء خود ، همه به دنبال مادّيّات و تلذّذات صورى و چشمگير طبيعى ، و تخيّلات اعتبارى و آرزوهاى زودگذر حركت كرده ، خود را فدا مى‏كنند ؛ جنگ و صلحشان بر اين أساس است ؛ آشتى و قهرشان بر اين منهاج است ؛ معاملات ، مزاوجات ، مراودات ، اجتماعات و بازارشان بر اين رويّه و روش است . و اگر تو بخواهى از آنها پيروى كنى ، تو را از راه خدا گمراه مى‏كنند . چون راه خدا راه حقّ است ؛ بايد تمام راهها را بِبُرد و جلو برود . و تو اگر بخواهى از آنها پيروى كنى ، آنها تو را بر أساس انديشه خود تنازل مى‏دهند . لذا از پيمودن راه حقّ باز مانده و گمراه خواهى شد .

جمله : إِن يَتّبِعُونَ إِلّا الظّنّ در حكم تعليل است . يعنى به علّت آنكه تمام مردم دنبال گمان مى‏روند ؛ و به حقّ و واقعيّت و علم و يقين نمى‏رسند ؛ و تمام فعّاليّت و حركتشان در دنيا بر أساس احتمال و خرص و تخمين است .

أيضاً در سوره أنعام مى‏فرمايد : وَ إِنّ كَثِيرًا لّيُضِلّونَ بِأَهْوَآنِهِم بِغَيْرِ عِلْمٍ . (7)

تحقيقاً بسيارى از مردم بدون علم و درايت ، با أهواء و آراء پوچ و توخالى خود ديگران را گمراه مى‏كنند . و هرجا كه أمر به دست أكثريّت صورت پذيرد ، نتيجه جز گمراهى چيزى نخواهد بود .

خداوند در سوره شُعَرآء ، در هشت موضع كه از حالات اُمّت هشت پيغمبر (قوم حضرت خاتم النّبيّين صلّى الله عليه و آله و سلّم ، و قوم حضرت موسى ، إبراهيم ، نوح ، هود ، صالح ، شعيب و لوط) شرحى بيان مى‏كند و ارتباط آنان را با پيغمبرانشان ذكر مى‏كند ، در پايان هر موضعى مى‏فرمايد :

وَ مَاكَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ . «اكثريّت اين اُمّتها اينطور نبودند كه إيمان بياورند.»

حال اگر اين پيامبران وظيفه خود را بر أساس آراء أكثريّت قرار مى‏دادند ، مردم آنان را أمر مى‏كردند كه : اى پيغمبر ! از تبليغ و جهاد و أمر و نهى و صوم و صلوة و إنفاق به فقراء و ... دست بردار و در مجالس و محافل ما شركت كن ؛ در كارهاى خلاف و إسراف كارى‏ها و تبذيرها و اُمور لهو و لعب ما مساعدت نما !

اگر بنا بود كه رأى أكثريّت حجّت باشد ، آراء أكثريّت ، بلكه أكثريّت قريب به اتّفاق ، بلكه أكثريّت ملصق به اتّفاق أهل مكّه و قريش اين بود كه بايد پيغمبر را كشت و تكّه تكّه كرد ، تا از اين أفكار تازه و جديدى كه در ميان ما آورده است خود را نجات دهيم . اين مرد ، مرد گمراهى است !

اين است نتيجه پيروى از أكثريّت ! هجرت پيامبر أكرم به مدينه هم بر أساس رأى أكثريّت آنها پيش آمد كرد ، چرا كه رأى أكثريّتشان بر اين قرار گرفت كه پيامبر را بايد كشت. فلهذا پيامبر هجرت فرمود .

بَلْ جَآءَهُم بِالْحَقِ‏ّ وَ أَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِ‏ّ كَرِهُونَ . (8)

«پيغمبر از طرف پروردگار براى آنها حقّ را آورد (يعنى قلبش ، قرآنش ، نزولش ، گفتارش ، برخوردش در ميان اجتماع ، همه‏اش حقّ بود) در حاليكه أكثر آنها از پذيرفتن حقّ ناراضى هستند.»

وَ لَكِنّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِ‏ّ كَرِهُونَ .» (9)

وليكن أكثر شما از پذيرفتن حقّ ناراضى هستيد.»

وَ مَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِّنْ عَهْدٍ . (10)

«ما نديديم كه أكثريّت مردم ، بر عهد و پيمان خود استوار و ثابت باشند.»

وَ مَا يَتّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلّا ظَنّا .ّ (11)

متابعت نمى‏كنند أكثريّت آنها مگر از خيال و پندار.»

وَلَكِنّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ . (12)

وليكن أكثريّت مردم جاهلند ، نمى‏دانند.»

وَ أَكْثَرُهُمْ لَايَعْقِلُونَ . (13)

بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَايَعْقِلُونَ . (14)

كِتَبٌ فُصِّلَتْ ءَايَتُهُ قُرْءَانًا عَرَبِيّا لّقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ش بَشِيرًا وَ نَذِيرًا فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لَايَسْمَعُونَ . (15)

«كتابى است كه آياتش جدا جدا ، مُبيّن ، روشن ، با تفصيل ، با لسان عربىّ ، فصيح و آشكار بر شما تلاوت ميشود (خدا آن را قرآن قرار داده است تا قابل قرائت بوده و شما آن را بخوانيد) براى أفرادى كه مى‏فهمند و مى‏دانند ؛ اين قرآن بشير است و نذير است (بشارت دهنده به سعادت و بيم دهنده از بدبختى و شقاوت) أمّا افسوس كه أكثريّت مردم از اين قرآن إعراض كرده‏اند ! فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ : گوش نمى‏كنند ؛ قرآن را نمى‏شنوند ؛ قرآن براى آنها خوانده مى‏شود أمّا نمى‏شنوند ؛ آرى أكثريّت مردم نمى‏شنوند!»

أَمْ تَحْسَبُ أَنّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ . (16)

به عنوان تعجّب مى‏فرمايد : «آيا تو چنين مى‏پندارى كه أكثريّت اين مردم مى‏شنوند يا فكر مى‏كنند ؟! نه ، اين گمان را أصلاً نداشته باش ! أكثريّت مردم نمى‏شنوند و تعقّل ندارند.»

عبارت : وَلَكِنّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ و مشابه آن ، در چندين جاى از قرآن آمده است .

در چند جاى از قرآن آمده است : بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَايَعْلَمُونَ .

و در سوره أنبياء مى‏فرمايد : بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَايَعْلَمُونَ الْحَقّ فَهُم مّعْرِضُونَ . (17)

و در سوره شورى مى‏فرمايد : فَلِذَ لِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَآ أُمِرْتَ وَ لَا تَتّبِعْ أَهْوَآءَهُمْ وَ قُلْ ءَامَنتُ بِمَآ أَنزَلَ اللَهُ مِن كِتَبٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمْ . (18)

«بدين علّت اى پيغمبر ، مردم را به راه خدا دعوت كن ؛ و در مشكلاتى كه براى تو پيدا مى‏شود استقامت و پافشارى نما ، همان طور كه به تو أمر شده است كه استقامت كنى . و متابعت نكن از أهواء و گفتار و انديشه‏ها ، و از تقاضاهاى آنها و از راههائى كه مى‏پيمايند (أفكار آنها ، أهواء و توخالى است) . و بگو من إيمان آوردم به آنچه را كه خداوند نازل فرموده است از كتابهاى آسمانى ، و أمر شده‏ام كه در ميان شما عدالت را برقرار كنم.»

بناءً عليهذا عامّه مردم گرفتار إحساسات هستند ، و به درجه تكامل عقلى ارتقاء نيافته‏اند ؛ بنابراين ، اگر بنا شود حقّ انتخاب رئيس و حاكم به آنها سپرده شود ، اختيار آنها بر أساس تخيّلات واهيه و توهّمات دانيه مى‏باشد . از ديدن عكسى ، و يا استماع يك سخنرانى فريفته مى‏شوند و رأى مى‏دهند ، در حالتى كه ممكن است آن صاحب عكس يا آن سخنران از شيّادان بوده و به قصد شكار مردم عامى خود را مجهّز كرده باشد .

ما چه بسا در زمان خود به كرّات و مرّات ديده‏ايم كه با نصب پوستر و حمل پلاكارتها و نوشتن نام شخص كانديدا بر در و ديوار ، مردم به او گرايش پيدا كرده و رأى مى‏دهند ؛ و چون صحنه تغيير مى‏كند و تبليغات دگرگون مى‏شود ، شخص ديگرى باز به همين منوال ، با عكس و پوستر و پلاكارت و إدّعاهاى پوچ و واهى ، مردم را به دور خود جذب مى‏نمايد ، و درجه رأى خود را افزونى مى‏بخشد .

در إسلام كه بناء آن بر أصل تبعيّت از حقّ ، و پيروى از أصالت و متن واقع بنيان گذارى شده است ، آيا اختيار انتخاب ولىّ فقيه را كه عقل منفصل توده‏هاست ، و عهده‏دار مسؤوليّتِ بار گران ترقّى و تكامل أفراد و جمعيّتها به سر منزل هدايت و سعادت دنيا و آخرت ، و تشكيل مدينه فاضله و إقامه قسط و عدل در سراسر جهان ، و رهبرى اُمّت به وادى عرفان و توحيد إلهى است ، مى‏توان به دست أفرادى سپرد كه از درجه علم و تقوى و إدراكات عقلانيّه ، در مرتبه پستى قرار دارند ؟! أبداً ، أبداً !

عامّه مردم كسى را انتخاب مى‏كنند كه مطابق با ذوق آنها باشد ؛ و در روش و سلوك با آنان هم‏سليقه و هم‏گام باشد . و در اين صورت واضح است كه جامعه به چه درجه‏اى از سقوط و تباهى و فساد افتاده ، و از محور عدل و أصالت عقل ، به وادى تمايلات شخصى و وهميّات واهى تنزّل مى‏نمايد .

در اينجا يك سؤال مطرح ميشود ؛ و طرفداران دمكراسى كه حقّ انتخاب حاكم و پيشوا را به تمام أفراد و توده‏هاى مردم مى‏دهند ، بايد پاسخگوى آن باشند . آن سؤال اينست :

در هر جمعيّتى از توده‏هاى مردم ، عامّه مردم در سطح واحد از فهم و شعور و درايت نيستند ؛ بلكه مشهود است كه مختلف و در مراتب متفاوتى قرار دارند . بعضى زحمت كشيده و رنج برده ، عقل و علم خود را فزونى بخشيده‏اند ؛ و چون يك حكيم و فيلسوف با درايت ، و يك عالم با كفايت ، و يك عارف روشن ضمير از حقائق اطّلاع حاصل كرده‏اند ؛ به وضعيّات مصالح و مفاسد مردم پى‏برده ، و با حسّ إنسان شناسى خود مى‏توانند أعقل و أعلم و أورع و أشجع و أقوى و أبصر أفراد اُمّت را به اُمور و مصالح تشخيص داده ، و او را براى رهبرى و پيشوائى مردم برگزينند . البتّه اين أفراد در تمام جوامع بشرى كمياب هستند و دسترسى به آنها مشكل است .

طبقه ديگر كسانى هستند كه بدين درجه از كمال نرسيده‏اند ، ولى در راه تقويت قواى علمى و عملى برآمده و در صدد تكميل آنها هستند ؛ و با پيمودن درجات و مراتب علمى و عملى و كلاسهاى تربيتى مى‏خواهند خود را به كمال برسانند . اين أفراد در جوامع بشرى يافت مى‏شوند و تعداد آنان نيز كم نيست ، ولى نسبت به تعداد أفراد توده مردم بسيار اندكند .

اينان در تشخيص حقّ از باطل گر چه به درجه طبقه أوّل نرسيده‏اند ، ولى تا اندازه‏اى به اين مرحله آشنائى پيدا كرده‏اند .

طبقه سوّم عامّه مردم هستند كه توده‏ها را تشكيل مى‏دهند . اينان نه تنها به سطح عالى علم و عمل ارتقاء نيافته‏اند ، بلكه در اين صراط گامى هم برنداشته‏اند . اينان تابع جلوه‏ها ، رنگ‏ها و بوها هستند ؛ هر چه را چشم ببيند به طرف آن كشيده مى‏شوند ، گرچه از معنويّت و واقعيّت تهى باشد . اينانند كه به هر كه زيباتر باشد بيشتر رأى مى‏دهند ؛ و هر كه عكسش بر در و ديوار بيشتر باشد و رسانه‏هاى تبليغاتى او را بيشتر تبليغ كرده باشند ، به او مى‏گروند .

بنابراين ، اگر بنا شود ـ فرضاً ـ حقّ رأى را به تمام مردم سپرده ، آنان را در انتخاب پيشوا دخالت داد ، بايد اين سپردن بر ميزان عقل و علم و درايت و بصيرت آنان ضريب بگيرد . مثلاً به مردم عامى حقّ يك رأى داد ؛ به محصّل حقّ ده رأى ؛ به طالب علم حقّ صد رأى ؛ به دانشمند و عالم ، حقّ هزار رأى ؛ به حكيم و فيلسوف إلهى حقّ ده‏هزار رأى ؛ و به عالم ربّانىِ اُمّت و عارفى كه از خود بيرون جَسته و از هواى نفس تهى شده و به حقّ و حقيقت و كلّيّت راه يافته است حقّ صد هزار رأى داده شود .

بنابراين ، در اينجا بايد بگوئيم : اى آزادى خواهان دلباخته صحنه جاهلى ! آيا شما هم حقّ انتخاب پيشوا و رئيس و حاكم را بر همين ميزان به توده‏هاى مردم مى‏دهيد ؟! آيا مردم را به گروهها و دسته‏جات مختلف قسمت مى‏كنيد ؟! و با ضريبهاى مختلف ، حقّ انتخاب را به آنها مى‏سپاريد ؟!

بديهى است كه چنين نيست ؛ بلكه بر أساس سياهى جمعيّت و تعداد نفرات ، به هر يك (خواه فاضل و دانشمند باشد ، خواه جاهل و نادان ؛ خواه مغز متفكّر كشور باشد ، خواه يك فرد تهى مغز) حقّ يك رأى مى‏دهيد ؛ و اين در منطق عقل و درايت غلط است .

اين رويّه و سنّت ، ارزش عقل و عقلاء و علم و علماء را ساقط مى‏كند ؛ و در ميزان سنجش ، قيمت و ارزش رأى و بينش دانا و دانايان و جامعه شناسان و شخص بى‏إطّلاع را مساوى قرار داده ، و أفراد صاحب درايت و بينش را در رديف عادى‏ترين مردم قرار مى‏دهد . چگونه شما به اين سؤال پاسخ مى‏دهيد ؟! چگونه در محضر عدل و شرف إنسانيّت جوابگوى آن هستيد ؟! چگونه در برابر عدل پروردگار ، حقوق عامّه مردم را به ترك انتخاب پيشوائى كه مورد عنايت عقلاى جامعه و متفكّران مردم است ضايع مى‏كنيد ؟! و بالنّتيجه جامعه را رو به تباهى و فساد مى‏كشيد ؟!

اين إشكالى است كه به لواداران دمكراسى جاهلى وارد است . در تمام دنيا انتخابات بر أساس أكثريّت بوده و اين إشكال بر همه آنها وارد است .

خداوند تبارك و تعالى چنين إلهام فرموده است . اكنون بيائيد و جواب آن را بدهيد ! و هيهات كه بتوانيد جواب آن را بدهيد ؛ زيرا كه قابل پاسخ نيست .

وقتى كه بناست ما بهترين و دلسوزترين أفراد را (روى آن خصوصيّات) ولىّ فقيه قرار بدهيم ، و هر كشورى هم بنابر مصالح واقعيّه خود ، أعقل را برگزيند ، نمى‏توان انتخاب ولىّ فقيه و آن أعقل را به دست عاميان سپرد ؛ و آنها را در درجه و كفايت و درايت ، همرديف با روشنفكرترين أفراد آن جامعه ، و از نقطه نظر ضريب رأى ، آنان را با همديگر در يك درجه به حساب آورد ؛ در حالتى كه در جامعه آن شخصى كه دانشمند است و درايتش آنقدر عالى است كه چه بسا فكرش به اندازه تمام ملّت ارزش دارد ، او را با آن فردى كه دست راست و چپش را نمى‏شناسد ، در يك سطح قرار داده و به هر كدام حقّ يك رأى مى‏دهند !

اين عمل ، جامعه را از عقل و أصالت و واقع بينى به پائين سقوط مى‏دهد ، و بر أساس همين أفكار و أوهام فعلى طبيعىِ عادى در مى‏آورد .

إسلام بنايش فقط بر أصالت و حقيقت و واقعيّت است . لذا راه إثبات ولىّ فقيه را (با آن خصوصيّات ، كه مقاماتش در عالم ثبوت گفته شد) به دست أفراد خبره و متعهّد و أهل حلّ و عقد كه هر كدام آنها به اندازه هزار يا ده‏هزار نفر از أفراد اُمّت ، ارزش فكرى و علمى و تخصّصى و تقوائى دارند ، مى‏سپرد ؛ و بايد اين أفراد أهل حلّ و عقد و خبره با اين خصوصيّات ، آن ولىّ فقيه را تشخيص بدهند .

بنابراين ، دنبال أكثريّت رفتن در همه جا ساقط است .

مثلاً رأى گرفتن براى أفرادى كه به مجلس شورى مى‏روند ، در وضعيّت انتخابات فعلى (رأى أكثريّت) پايه‏اى از قرآن و أخبار ندارد .

در قضيّه بنى‏صدر ديديم كه چگونه با يك رأى بسيار بالائى از طرف توده مردم به رياست جمهورى منتخب گرديد ! أكثر أفراد ملّت هم به او رأى دادند . چگونه رأى دادند و چگونه عمل كردند ؟! أمّا او چگونه از آب در آمد و عاقبت كار به كجا كشيد ؟! و اگر به همين نحو بر مصدر كار باقى مى‏ماند و پرده از روى آن برداشته نمى‏شد ، كافى بود كه تا صدها سال بعد همان مرام و همان رويّه در اين مملكت پياده شود !! و خداوند عنايت غيبى و تفضّل غيبى فرمود تا اينكه پرده برداشته شد و مردم فهميدند . و اين نبود جز متابعت از أهواء و سپردن أمر به دست أكثريّت مردم .

إن شآء الله اگر فرصتى پيدا شود بيان مى‏كنيم كه : بطور كلّى در إسلام ، قضيّه تبليغات در انتخابات نيست و نبايد مطرح شود . كسانى كه بخواهند در انتخابات با نشان دادن پوستر و عكس ، خود را معرّفى كنند و جلو بيفتند ، تبليغات كنند و در أثر تبليغات بر ديگران سبقت گيرند و تنافس كنند ، اين أفراد بطور كلّى قابل براى انتخاب شدن و ولايت بر مردم نيستند ؛ و از درجه اعتبار و تقواى معنوى ساقطند . همين عمل تبليغاتى‏شان دلالت بر انحطاط روحى و فساد نفس آنان دارد ؛ و اينان در شرعِ عقل و در عقلِ شرع از اعتبار ساقطند .

آن كسى مى‏تواند زمام اُمور مردم را در دست بگيرد كه آرزوى سبقت از ديگران در دلش نباشد (چه وكيل مجلس باشد چه عضو مجلس خبرگان ، هر چه مى‏خواهد باشد) بلكه بايد خود را در وجدان و ضميرش خادمى از أفراد بداند ، و اشتغال به اين پُست را از جهت أمر دنيوى حقير و پَست بشمارد ؛ و فقط براى انجام وظيفه و رسيدگى به اُمور مسلمين و تكفّل أيتام آل محمّد بدين اُمور داخل شود . نه اينكه با خرج أموال كثيره و نصب پوسترها و پلاكارتها و تبليغات آنچنانى ، اين مشاغل را تصاحب كند و ديگران را كنار بزند ! اينها تبليغات كفر است . اين تبليغات ، تبليغات شيطانى است ؛ و منهاج و ممشايش بر أساس حقّ نيست .

أفرادى كه در ممشاى حقّ حركت مى‏كنند و قصد خدمت به إسلام و مملكت را دارند ، بايد بدون هيچگونه تبليغ و تنافسى خودشان را در معرض بياورند ؛ و تمام أفراد ملّت هم ، بدون تبليغ ظاهرى و خارجى ، بروند فكر كنند و با بزرگانشان گفتگو و مشورت كنند ؛ و أهل حلّ و عقد هم بيايند و آنهائى را كه صلاحيّت اين مقام را دارند ، تشخيص داده و به اين مقام برسانند .

اين راهى است كه از أخبار و آيات بدست مى‏آيد .

و أمّا اينكه پيغمبر أكرم در جنگ اُحد به رأى أكثريّت عمل كرد و از أكثريّت تبعيّت نمود ، و قضيّه جنگ را به شورى گذارد و بر أساس آيه قرآن : وَ شَاوِرْهُمْ فِى الْأَمْرِ (19) عمل نمود ، به اين جهت بود كه بزرگان و پيرمردهاى مدينه گفتند : يا رسول الله ! ما صلاح نمى‏دانيم جنگ را بيرون از مدينه قرار دهى ! در خود مدينه جنگ خواهيم نمود . هيچ سابقه ندارد كه جنگى با ما واقع شده باشد ، و ما در داخل مدينه باشيم و دشمن پيروز شده باشد . آنها مقدارى بيرون مدينه مى‏مانند و آذوقه‏شان تمام مى‏شود و بر مى‏گردند و مى‏روند . ما هم در حصار خود هستيم ، و زنها و بچّه‏ها هم به آنها سنگ و تير مى‏زنند ، و همه متفرّق مى‏شوند .

أمّا جوانها كه در جنگ گذشته (در صحنه بدر) حاضر نشده بودند ، و داستان فداكاريهاى بدريّون به گوش آنها رسيده بود ، گفتند : ما مى‏خواهيم برويم و در بيرون مدينه جنگ كنيم ؛ و چنان ضرب شستى به دشمن نشان دهيم كه تا تاريخ باقى است ، نام شجاعت ما ثبت و ضبط شود !

و در حالى كه پيغمبر أكرم هم ميل نداشتند جنگ در بيرون مدينه صورت بگيرد ، و ترجيح مى‏دادند در خود مدينه باشند ، هركدام از اين جوانان بلند شدند و يك فصل مُشبِعى از مزايا و مرجّحات نبرد در بيرون از مدينه را يادآور شدند كه : ميدان است ، جنگ است ، فداكارى و إيثار است ، و اگر هم إنسان كشته شود يا بكشد به بهشت مى‏رود . بودن ما درمدينه ننگ است كه بگويند : كفّار براى جنگ آمدند ، و پيغمبر و مسلمانها ترسيدند و از خانه‏هاى خود بيرون نيامدند .

اين براى ما ننگ است . مرد بايد شمشير دست بگيرد و بيرون برود ، و أمثال اين عبارات .

خلاصه اينكه ، پيغمبر هيچ ميل به جنگ در بيرون مدينه را نداشتند و رأى همان أصحاب قليل را انتخاب فرمودند و صلاح هم همين بود ؛ ولى اينها إصرار كردند و حتّى بعضى‏ها گفتند : يا رسول الله ! مگر تو نمى‏گوئى : اگر إنسان بكشد يا كشته شود به بهشت مى‏رود ؟! ما مى‏خواهيم كشته بشويم ! خداوند وعده داده است كه هفتاد نفر از ما كشته مى‏شوند ، ما آرزوى كشته‏شدن داريم . در حاليكه خبر ندارند كه در اين جنگ ، همه پا به فرار مى‏گذارند ، و پيغمبر و أميرالمؤمنين صلوات الله عليهما را در صحنه نبرد تنها گذارده به دست دشمن مى‏سپارند .

على كلّ تقدير ، پيغمبر در اين مرحله به رأى آنها تن در دادند و كرهاً با آنها مماشات نمودند و از مدينه بيرون رفتند . گرچه بعضى از همان أفرادى كه ترغيب و تحريص به بيرون رفتن مى‏نمودند به مسأله واقف شده ، از آن حضرت معذرت خواستند و تقاضا نمودند كه پيامبر در مدينه باقى بماند ، ولى پيغمبر فرمود : نه ؛ خداوند بر پيغمبرى كه جامه حرب بپوشد ، ناروا دارد كه دست به جنگ نزده ، جامه را از تن در آورد .

پيغمبر در اينجا رأى أكثريّت را انتخاب نكرد ، بلكه با أكثريّت مُماشات كرد . فرق است بين مماشات و تنزّل ، و انتخاب رأى أكثريّت .

يك وقت إنسان با وجود أقلّيّت و أكثريّت ، پس از مشورت ، رأى أكثريّت را به عنوان أكثريّت أماره‏اى بر واقع قرار مى‏دهد و مى‏گويد : چون أكثريّت رأى داده‏اند ، پس تحقّق و وصولش به واقع أقرب است ؛ اين تبعيّت از رأى أكثريّت است .

وليكن گاهى إنسان رأى أكثريّت را انتخاب مى‏كند نه از جهت أكثريّت ، بلكه بجهت مماشات با آنها . مثلاً شما قصد داريد غذائى در منزل طبخ كنيد ، و در منزل دو نفر بزرگسال و چند كودك وجود دارد ؛ از آنها سؤال مى‏كنيد امروز غذا چه ميل داريد ؟ آن دو نفر بزرگ مى‏گويند : مثلاً فلان غذا ؛ ولى بچّه‏ها همه مى‏گويند : نه ، ما به فلان غذا رغبت داريم . در اينصورت شما به حرف بچّه‏ها گوش مى‏كنيد ، براى اينكه دل بچّه‏ها را بدست بياوريد ! نه اينكه واقعاً آن چيزى كه آنها انتخاب كرده‏اند ، بهتر است .

مماشات و راه آمدن با بچّه‏ها يا جوانان و يا عدّه أكثر از طبقات مختلف ، غير از انتخاب رأى أكثريّت است . و تمام لطماتى كه بر پيغمبر واقع شد بواسطه همين جهت بود ؛ اين انتخاب أكثريّت نبود . بلى مسأله اينجاست كه اگر هر دو طرف از نقطه نظر إصابه به واقع علَى السّويّه باشند ، و يك طرف بيشتر باشد ، اين أماره براى حقّ است .

مثلاً اگر در مسأله‏اى أقلّيّت و أكثريّت دو رأى مختلف دارند ، و از تمام جهات ، وِزانشان و استحكامشان و متانتشان بالسّويّه است ، و انتخاب يكى از دو طرف براى ما مشكل است ، در اين صورت گروه أكثريّت با وجود تساوى در همه جهات ، أماريّتش به واقع بيشتر خواهد بود .

مثل مقبوله عمربن حنظله كه در آنجا حضرت صادق عليه السّلام مى‏فرمايد : انْظُرُوا إلَى مَنْ كَانَ مِنْكُمْ قَدْ رَوَى حَدِيْثَنَا ، وَ نَظَرَ فِى حَلاَلِنَا وَ حَرَامِنَا وَ عَرَفَ أَحْكَامَنَا ، فَارْضَوْا بِهِ حَكَمًا .

راوى سؤال مى‏كند : هريك از آن دو نفر ، يك قاضى را براى خود به عنوان حَكَم اختيار مى‏كنند و آن دو قاضى در حُكم مخالفت كرده‏اند ؛ حالا چه كنند ؟

در اينجا حضرت ، ميزانِ براى انتخاب را بيان مى‏كنند و مى‏فرمايند : الْحُكْمُ مَا حَكَمَ بِهِ أَفْقَهُهُمَا وَ أَفْضَلُهُمَا وَ أَصْدَقُهُمَا فِى الْحَدِيثِ وَ أَوْرَعُهُمَا .

سپس راوى مى‏گويد : كِلاَهُمَا عَدْلَانِ مَرْضِيّانِ ؛ هر دو در اين جهت مساوى هستند .

اينجا حضرت مى‏فرمايند : يُنْظَرُ إلَى مَا كَانَ مِنْ رِوَايَتِهِمَا عَنّا فِى ذَلِكَ الّذِى حَكَمَا بِهِ الْمُجْمِعُ عَلَيْهِ أَصْحَابُكَ ، فَيُؤْخَذُ بِهِ مِنْ حُكْمِهِمَا وَ يُتْرَكُ الشّآذّ الّذِى لَيْسَ بِمَشْهُورٍ عِنْدَ أَصْحَابِكَ ؛ فَإنّ الْمُجْمَعَ عَلَيْهِ لَا رَيْبَ فِيهِ .

حضرت مى‏فرمايند : در اينجا أكثريّت را ملاحظه كن ! اگر هر دو فقيه ناظر در حكم و حلال و حرام ما هستند ، و هر دو أفقه و أبصر و أورع و أصدق در حديث مى‏باشند (يعنى از جهت متن و مايه علمى كاملند) اينجا آن رأيى كه مطابق با مُجمَعٌ عليه است ، بر آن رأيى كه شاذّ و نادر است تقدّم دارد . در اينجا رأى أكثريّت و إجماع ، أماره و علامت و آيه براى حقّ قرار داده شده است ؛ و اين إشكالى ندارد .

نه اينكه از ابتداء حضرت رأى فقيهى را كه أكثريّت و شهرت دارد ترجيح بدهند . در اينجا أكثريّت ميزان نيست ؛ بلكه مُرجّح و أماره به واقع همان أصالت و واقعيّت آن فقيه است ؛ و در درجه دوّم أصدقيّت و أعدليّت ، و در درجه سوّم موافقت مشهور أماره براى واقع قرار مى‏گيرد .

پس ما نمى‏توانيم ابتداءً در انتخابات رأى را به أكثريّت بدهيم ؛ و مقبوله عمر بن حنظله هم دلالت بر اين معنى ندارد . أوّل بايد به همان أفراد متخصّص و متعهّد و مؤمن و أهل حلّ و عقد مراجعه كنيم ؛ در اينصورت اگر أهل حلّ و عقد با تمام آن شرائط اختلاف كردند ، و گروهى فردى را و دسته‏اى ديگرى را براى حكومت برگزيدند ، در اينجا رعايت أكثريّت بلامانع است ؛ و مقبوله عمربن حنظله به همين جهت نظر دارد .

بنابراين ، تمام آرائى كه بر أساس أكثريّت گرفته ميشود ، بايد بر أساس همان عنوان خُبرويّت و دستوراتى باشد كه در إسلام آمده است ، و ميزان حقّ است ، نه عنوان أكثريّت .

رأى در مجلس هم به عنوان أكثريّت نيست ؛ ولىّ فقيه مى‏تواند هر چه را كه به نظر خود صلاح مى‏داند (بعد از آنكه در مقام ثبوت داراى تمام و كمال شرائط بود) عمل كند ؛ خواه مطابق أكثريّت باشد يا نباشد .

اگر أكثريّت مجلس بر أمرى رأى دادند ، او مى‏تواند أقلّيّت را ترجيح دهد . و اگر تمام أفراد مجلس إجماعاً بر أمرى رأى دادند ، او مى‏تواند با همه مخالفت كرده و رأى خودش را بگزيند . معنى ولايت اينست .

چون مجلس مركّب است از أفراد مشاور و زيردستان كه در تحت ولايت فقيه ميباشند ، نه در رتبه و مقام ولايت .

در «نهج البلاغة» پاسخ أميرالمؤمنين عليه السّلام به عبدالله بن عبّاس شاهد گفتار ماست .

وَ قَالَ عَلَيْهِ السّلاَمُ لِعَبْدِ اللَهِ بنِ الْعَبّاسِ وَ قَدْ أَشَارَ إلَيْهِ فِى شَىْ‏ءٍ لَمْ يُوَافِقْ رَأْيَهُ عَلَيْهِ السّلاَمُ : لَكَ أَنْ تُشِيرَ عَلَىّ وَ أَرَى ؛ فَإنْ عَصَيْتُكَ فَأَطِعْنِى ! (20)

عبدالله بن عبّاس در مسأله‏اى از مسائل ، رأى خود را به حضرت أميرالمؤمنين علىّ عليه السّلام إظهار نمود و آن موافق با نظر حضرت نبود (گويا عبدالله بن عبّاس خيلى به عقل و درايت و نظريّه خودش اطمينان داشت ، و مى‏خواست رأى خودش را بر أميرالمؤمنين عليه السّلام تحميل كند).

حضرت به او ميفرمايد : من بايد با شما مشورت كنم ، أمّا بعد از اينكه مشورت كردم ، رأى ، رأى من است . و اگر شما را به نزد خود طلبيدم و براى مشورت از شما نظر خواهى كردم ، اين بدان معنى نيست كه رأى شما را عِدل رأى خود قرار داده‏ام ؛ أبداً !

اگر پيغمبر أكرم صلّى الله عليه و آله و سلّم با صد هزار نفر هم مشورت كند ، آراء آنها هرگز معادل با رأى پيغمبر نخواهد بود . رأى ، رأى پيغمبر است .

آنها نمى‏توانند بگويند : ما پنج نفريم و پيغمبر يك نفر . ما پنج رأى مخالف پيغمبر داريم و پيغمبر بايد تابع ما باشد ؛ چون أكثريّت با ماست !!

وَ شَاوِرْهُمْ فِى الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكّلْ عَلَى اللَهِ .ُ (21)

اى پيغمبر ، با مردم و با أصحابت در هر أمرى كه اتّفاق مى‏افتد مشورت كن ، أمّا رأى ، رأى توست و نسبت به آراء آنها حقّ عمل ندارى .

فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكّلْ عَلَى اللَهِ . وقتى كه مشورت كردى و مطلب برايت روشن شد ، آنچه به نظر خودت آمد ، بر آن تصميم بگير و عمل كن ، و توكّل بر خدا بنما !

مشورت ، رأى گيرى و انتخاب رأى أكثريّت نيست . مشورت ، براى واضح شدن و روشن شدن مطلب براى خود إنسان است ؛ و رأى نهائى از آنِ شخصى است كه صاحب مشورت است . و در مقام ولايت ، هيچكس نمى‏تواند با خودِ ولىّ ، همفكر و در رتبه او بوده ، و مشورت خود را با او در يك ميزان و مِنساق قرار بدهد .

عبدالله بن عبّاس اينطور گمان مى‏كرد كه موقعيّت او چنين و چنان است . و از سرلشكران و از نزديكان و خِصّيصين حضرت است ؛ از شاگردان مكتب قرآن حضرت مى‏باشد و حضرت او را أمين بر بعضى از مسائل و پيغامها قرار داده‏اند ؛ به او راه داده‏اند ، با او مى‏نشينند و صحبت دارند ؛ غذا مى‏خورند و ... حال چون حضرت در مسأله‏اى با او مشورت كرده‏اند ، او توقّع دارد كه فكرش را بر أميرالمؤمنين عليه السّلام تحميل كند !

حضرت مى‏فرمايند : لَكَ أَنْ تُشِيرَ عَلَىّ وَ أَرَى ؛ فَإنْ عَصَيْتُكَ فَأَطِعْنِى !

حقّ تو اينست كه : وقتى تو را مشاور خود قرار دادم نظرت را به من بگوئى ؛ وليكن من از رأى خود متابعت مى‏كنم . و اگر مخالف رأى تو عمل كردم ، بر تو واجب است كه از من إطاعت كنى . مبادا بر رأى خود پافشارى كنى ، و أمر مرا مخالفت نمائى و بگوئى : حال كه أميرالمؤمنين با من مخالفت نموده است ، من هم حقّ دارم از نظر خودم تبعيّت كنم !

انتخاب رأى ، فقط براى من محفوظ است ؛ فَإنْ عَصَيْتُكَ فَأَطِعْنِى : اگر من عصيان تو را كردم و مخالفت رأى تو را نمودم ، بر تو واجب است كه از من إطاعت كنى ؛ زيرا من ولىّ و تو مُولّى عليه مى‏باشى . حقّ مشورتى كه بر تو دارم ، إيجاب نمى‏كند كه رأى تو را همرديف و هم ميزان با رأى خودم قرار بدهم . رأى ، رأى ولىّ فقيه است و بس ! در شرع إسلام ، غير از فقيه أعلم و أورع و جامع الشّرائط إلهى و عارف بالله و بأمرالله ، هيچكس حقّ رأى براى اُمور عامّه مسلمين را ندارد .

اللَهُمّ صَلّ عَلَى مُحَمّدٍ وَ ءَالِ مُحَمّد

پى‏نوشتها:

1) ذيل آيه 43 ، از سوره 16 : النّحل ؛ و ذيل آيه 7 ، از سوره 21 : الأنبيآء

2) ذيل آيه 9 ، از سوره 39 : الزّمر

3) قسمتى از آيه 16 ، از سوره 13 : الرّعد

4) ذيل آيه 70 و آيه 71 ، از سوره 23 : المؤمنون

5) آيه 100 ، از سوره 5 : المآئدة

6) آيه 116 ، از سوره 6 : الأنعام

7) قسمتى از آيه 119 از سوره 6 : الأنعام

8) ذيل آيه 70 ، از سوره 23 : المؤمنون

9) ذيل آيه 78 ، از سوره 43 : الزّخرف

10) صدر آيه 102 ، از سوره 7 : الأعراف

11) صدر آيه 36 ، از سوره 10 : يونس

12) ذيل آيه 111 ، از سوره 6 : الأنعام

13) ذيل آيه 103 ، از سوره 5 : المآئدة

14) ذيل آيه 63 ، از سوره 29 : العنكبوت

15) آيه 3 و 4 ، از سوره 41 : فصّلت

16) صدر آيه 44 ، از سوره 25 : الفرقان

17) ذيل آيه 24 ، از سوره 21 : الأنبيآء

18) صدر آيه 15 ، از سوره 42 : الشّورى

19) قسمتى از آيه 159 ، از سوره 3 : ءَال عمران

20) «نهج البلاغة» حكمت 321 ؛ و از طبع عبده ، ج 2 ، ص 212

21) قسمتى از آيه 159 ، از سوره 3 : ءال عمران