بسم الله الرحمن الرحیم
 
نگارش 1 | رمضان 1430

 

صفحه اصلی | کتاب ها | موضوع هامولفین | قرآن کریم  
 
 
 موقعیت فعلی: کتابخانه > مطالعه کتاب اندیشه های اقتصادی در نهج البلاغه, دکتر سید محسن حائری   مناسب چاپ   خروجی Word ( برگشت به لیست  )
 
 

بخش های کتاب

     Fehrest -
     67406700 -
     67406701 -
     67406702 -
     67406703 -
     67406704 -
     67406705 -
     67406706 -
     67406707 -
     67406708 -
     67406709 -
     67406710 -
     67406711 -
     67406712 -
     67406713 -
     67406714 -
     67406715 -
     67406716 -
     67406717 -
     67406718 -
     67406719 -
     67406720 -
     67406721 -
 

 

 
 


next page

fehrest page

back page


اول: انسان توسعه گرا

منابع انسانى، اساس و شالوده هر پيشرفت اقتصادى بشمار مى‏آيد ما تإ؛ گ كنون به جنبه كيفى منابع انسانى پرداختيم، و اكنون زمان آن رسيده است كه به جنبه كمى بينديشيم و از ميزان تأثير كميت منابع انسانى در فرآيند توليد و پيشرفت اقتصادى سخن به ميان آوريم.
مى‏دانيم كه جامعه در دو محيط شكل مى‏گيرد، محيط عقب مانده و منحط و محيطهاى پيشرفته و متمدن، در محيط عقب مانده هر چيزى محكوم به عقب ماندگى است، حتى عوامل پيشرفت نيز با دست مردمان عقب مانده به عوامل ويرانى و نابودى بدل مى‏گردد.
به عنوان مثال به ثروتهاى معدنى كه خداوند به بعضى از ملتهاى عقب مانده در دل قاره آفريقا داده است، دقت كنيم، مى‏بينيم كه چگونه با دست انسانها اين نعمت به عامل بدبختى تبديل شده است.وقتى كه ملت آفريقا نتواند از اين معادن بهره بردارى كند: مسلما محمل تجمع استعمارگران و استثمارگران و طماعان و كارتلها و تراست‏ها خواهد شد و بدون ترديد جمعيت، در چنين جوامعى، عامل انحطاط و عقب ماندگى بخشهاى ديگر نيز مى‏شود اما در محيطهاى متمدن و پيشرفته كه همه در حال فعاليت و توليد اند، جمعيت عاملى مثبت و ثمربخش تلقى مى‏گردد و واقعيتى كه در جوامع اسلامى مى‏گذرد، شاهد اين مدعاست.دورين وورند در كتاب خود به نام ((زمين و فقر در خاورميانه)) مى‏گويد:
((در اثر افزايش جمعيت، ((كشاورزى)) در سالهاى اخير گسترش سريع و چشمگيرى داشته است.)) - وورند: الارض و الفقر فى الشرق الاوسط، ص 164. ?
در مراحل تحرك و جهش اقتصادى، جمعيت عامل مثبت در گسترش و پيشرفت فعاليت اقتصادى به شمار مى‏آيد چون توان كارى بيشترى را در اختيار برنامه ريزان اقتصادى قرار مى‏دهد تا در بخشهاى غير فعال از آنان استفاده كنند از اين رو اسلام با توجه به احاديث وارده از رسول اكرم(ص) به افزايش جمعيت فرا مى‏خواند:
تنا كحوا تكثروا فانى أباهى بكم الامم - مجلسى: بحارالانوار، 17/259 ?

((ازدواج كنيد، زياد شويد، تا من در برابر امتهاى ديگر به وجود شما افتخار كنم)) .
پيداست كه اين فراخوانى، مقطعى بوده و نمى‏تواند قانون كلى در هر زمان و مكانى باشد بطوريكه اسلام در آغاز پيدايش خود، شاهد حركت چشمگيرى بود و كميت جمعيت نيز تأثيرى مثبت در پيشرفت جامعه اسلامى داشت. ولى بدين معنى نيست كه مسلمانان همواره سير تصاعدى را در افزايش نسل طى كنند، چونكه در گفتارهاى امام على عليه‏السلام اشاره‏اى به افزايش نسل نشده است، بلكه به عكس در بعضى گفتارهاى حضرت، تعداد زياد و گمراه نكوهش شده است، امام مى‏فرمايد: اما بنى عبد شمس...هم أكثرو أمكرو أنكر، بنى عبد شمس به شمار بيش اند و- كلمات قصار: 116. ? مكارتر و بد كردار ترند))
در گفتارهاى ديگر، امام عليه‏السلام مى‏كوشد تا ديدگاه مردم را درباره زيادى فرزندان تغيير دهد و در گفتار زير از قوانينى پرده بر مى‏دارد كه از جهت اقتصادى بسيار حائز اهميت است امام عليه‏السلام مى‏فرمايد:
ليس الخير أن يكثر مالك و ولدك ولكن الخير أن يكثر عملك و ان يعظم حملك و أن تباهى الناس بعبادة ربك، فأن أحسنت، حمدت الله و ان أسات استغفرت الله و لا خير فى الدنيا الا لرجلين...رجل يسارع فى الخيرات ...- كلمات قصار: 91 ?

خير آن نيست كه مالت فراوان يا فرزندانت بسيار باشند، بلكه خير آن است كه علمت افزون و بردباريت بسيار باشد و اگر بر مردم مى‏بالى، باليدنت به پرستش پروردگارت بود پس اگر نيكى كنى، خداى را سپاس گويى و اگر بدى كنى از او آمرزش خواهى در اين جهان خيرى نيست مگر براى دوكس:...يكى از آن دو كسى است كه براى كارهاى خير مى‏شتابد.
از گفتار بالا مى‏توان نتيجه گرفت كه:
- در مرحله عقب ماندگى، ثروت و فرزند، نه تنها سودى ندارد، بلكه بارى بر دوش انسان است.
- علم و دانش تنها راه غلبه بر واقعيت عقب مانده جامعه است.
- علم و دانش را بايد با اخلاق پسنديده همراه ساخت.
- ارتباط مؤمن بايد با خداوند تبارك و تعالى محكم باشد.
- وقتى كه محيط سالم باشد، از بطن آن انسانى متولد مى‏شود كه براى كارهاى خير مى‏شتابد.
بنابراين، واقعيت بايد دگرگون شود تا همه چيز تغيير يابد، انسان بيمار نيز چنين وضعى دارد، همه چيز در كام او تلخ است چه عسل چه حنظل.
بار ديگر به منابع انسانى برمى گرديم گفتيم كه اگر جامعه در حال حركت و پيشرفت باشد، كميت جمعيت در اقتصاد موثر خواهد بود وگرنه بهتر است كه جامعه از افزايش جمعيت بپرهيزد، چون در آن صورت، روز به روز گرفتاريها و مشكلات بيشتر خواهد شد.
طرفداران نظريه كنترل جمعيت مسأله‏اى را مطرح مى‏كنند، آنان مى‏گويند:
((پيشرفت تكنولوژى نياز به عوامل انسانى را كاهش داده است)) و براى اين مطلب مثال مى‏زنند كه براى حفر كانال ويلاند در كانادا تنها از پنج گارگر براى خاكبردارى استفاده شد در حالى كه براى حفر كانال سوئز براى كارى مشابه آن، از چهار هزار كارگر استفاده شده بود.
در صنعت لامپ سازى نيز امروزه كارى را كه يك نفر به مدت يك ساعت انجام مى‏دهد، در سال 9141م نيازمند نه هزار ساعت كار بوده است.- برتراندبو گارد: المشكلات الاقتصادية الكبرى فى العصر الحديث، ص 17. ? اين سخن درستى است و بحثى در آن نيست.ولى گروهى اعتقاد دارند منابع توليد در جهان به همين مقدار موجود كه انسان آن را به كار گرفته است، محدود مى‏شود. و ما نيازى به عوامل انسانى نداريم.
ولى در پاسخ بايد گفت: اگر چه امروز نيازى بدان نيست ولى آنگاه كه بخواهيم حجم زيادى از بيابانها و كويرها را به مناطق صنعتى يا به زمينهاى مناسب كشاورزى درآوريم و يا به ثروتهاى موجود در دل درياها و يا معادنى كه در دل زمين است دست پيدا كنيم، به عوامل انسانى نيازمنديم.
و طبيعتا ايجاد زمينه‏هاى سرمايه گذارى، نيازمند عوامل جديد انسانى است و هر چه به پيش برويم اين نياز شديدتر خواهد شد وگرنه عقب ماندگى حتمى است.
كشورهاى اروپاى غربى امروز از مشكل كاهش شديد جمعيت رنج مى‏برند و مسأله كاهش جمعيت و كنترل نسل به توقف زاد و ولد منتهى شده است و اگر ميانگين كاهش جمعيت بر همين حال باقى بماند؛ بيم آن مى‏رود كه پس مدتى در بعضى از اين كشورها، نسل انسان منقرض شود.
مشكل جمعيت در تعداد آن نيست، زيرا در گذشته پدر خانواده سعى مى‏كرد فرزندان زيادى داشته باشد تا در كار و توليد به او كمك كنند، بلكه مشكل در چگونگى و كيفيت استفاده از انسانى است كه قدم به دنيا مى‏گذارد به همين سبب پيش از آنكه به فكر لقمه‏اى باشيم تا شكمش سير شود، به فكر كيفيت استفاده از او باشيم تا به نيروى بيهوده و بيكار، بدل نگردد و موجب عقب ماندگى نشود در جوامع فعال، تعداد جمعيت نشانه قدرت و مايه سربلندى است فرض كنيم كه اگر ژاپن داراى دو برابر جمعيت فعلى بود، در اين صورت توليداتش نيز دو برابر مى‏شد، بنابراين مشكل در تعداد جمعيت، نيست بلكه در چگونگى استفاده و بهره بردارى از آن است زيرا عدم استفاده درست، جامعه را ناتوان خواهد ساخت، اگر چه تعداد جمعيت كم و محدود باشد.
دوم: منابع طبيعى‏

خداوند سبحان انسان را آفريد و همراه آن منابعى را براى انسان بعنوان روزى قرار داد تا بتواند از آن تغذيه كند و براى هر كس سهمى از آن روزى قرار داد و از انسان خواسته است تا براى بدست آوردن روزى سعى و تلاش كند وگرنه سهم خود را از زندگى از دست خواهد داد.
منابع حياتى گوناگون، متنوع و بسيار است و دانشمندان نيز هر روز به منابع جديدى دست مى‏يابند و هر روز منبعى را به منابع انرژى مى‏افزايند و معادن تازه‏اى را در دل خاك كشف مى‏كنند و منابع جديدى را به منابع تغذيه اضافه مى‏كنند پس اين تصور كه منابع محدود است، و يا كفاف زندگى ساكنان كره زمين را نمى‏دهد، و همى بيش نيست و اشتباهى فاحش است؛ عقيده اشتباهى كه مبناى نظريه سرمايه دارى است، بنابراين بايد اعتراف كرد كه مشكل در طبيعت نيست، بلكه مشكل اصلى محدود بودن معارف بشرى است و شايد در آينده منابع جديد تغذيه فراهم گردد كه هنوز بشريت آن را كشف نكرده است برتراندبوگارد در كتاب خود به نام((مشكلات بزرگ اقتصادى در عصر حاضر)) مى‏گويد: ((ثروتمندى طبيعت به گستردگى شناخت و معرفت بشر ارتباط دارد و هر چه شناخت و معرفت بشر ارتباط دارد و هر چه شناخت ما نسبت به طبيعت بهتر باشد، استفاده ما نيز از آن بهتر است.)) - براتراند بوگارد: المشكلات القتصادية الكبرى فى العصر الحديث، ص 16. ?
در ادامه مى‏گويد: ((نه تنها امكانات نامحدود توليدى، بلكه امكانات توليدى مجانى در اختيار ماست كه ما راه استفاده از آن را نمى‏دانيم.))- همان: ص 71. ?
و گاهى نيز دشوارى بهره بردارى از منابع، سبب اصلى نابسامانى اقتصادى است، چون كشورهاى فقيرى هستند كه ثروتهاى زيادى در اختيار دارند؛ اگر بتوانند از آن ثروتها بهره بردارى كنند.
پيتربائر نمونه‏هاى از امكانات دست نخورده در كشورهاى فقير را ذكر مى‏كند، وى مى‏گويد: ((در لوجاكا كه ميان دو رود نيجر و نيا در نيجريه و در ارتفاع 330 مايلى از بازار، دست نخورده باقى مانده است)) و در ادامه مى‏گويد: ((در غنا و كشورهاى ديگر افريقايى، درختان گوناگون با چوبهاى مرغوب وجود دارد ولى هزينه‏هاى سنگين حمل و نقل، مانع بهره بردارى از آن شده است.)) - همان: ص 71. ?
در كنار عدم آگاهى بشر و سختى و دشوارى بهره بردارى از منابع، دليل ديگرى نيز وجود دارد و آن به هدر دادن بسيارى از منابع طبيعى است كه در تجارت جهانى به صورت عرف درآمده است.مثلا كشور ثروتمندى چون كانادا را ساليانه تا هزاران تن از حبوبات را كه براى تغذيه گرسنگان افريقا كفايت مى‏كند، براى حفظ ميانگين عرضه و تقاضا، مى‏سوزاند.
بوگارد مى‏گويد: ((بعضى از ماهيگيران بخشى از صيدشان را هنگامى كه زياد باشد به دريا مى‏ريزند.چرا؟چونكه پايين بودن قيمت، بعضى از اوقات، از نسبت فراوانى بالاتر مى‏رود)) ما به دلايلى زيادترى نياز- همان: ص 20. ? نداريم، چون هر يك از ما در جهان امروز، شاهد به هدر رفتن عمدى بسيارى از امكانات است.دليلى روشنتر از ميانگين هزينه‏هاى نظامى كه صرف ساخت و تجارت سلاحهاى مخرب مى‏گردد، وجود ندارد و نيز جهان امروز شاهد ويرانى طبيعت زيبا و امكانات بسيار آن است و كمترين آن، نازك شدن لايه اوزن و تأثير مرگبار آن بر زندگى گياهان و حيوانات است كه در اثر فضولات و زباله‏هاى كارخانه‏هاى صنعتى پديد آمده است.
بنابر اين نبايد مشكل را در طبيعت جستجو كرد، بلكه مشكل خود انسان است كه طبيعت را به ابزارى مخرب و ويرانگر تبديل كرده است.و بجاى آنكه از قدرت اتمى، انرژى مفيد توليد كند، براى ساخت بمب‏هاى اتمى و سلاحهاى مخرب از يكديگر پيشى مى‏گيرد، پس بايد در تصور نادرستى كه از طبيعت در ذهن ماست، تجديد نظر كرد و با ديدى مثبت و صادقانه به طبيعت نگاه كرد.
در اينجا بايد به ديدگاه خوشبينانه اسلام به طبيعت، بيشتر انديشيد، ديدگاهى كه با انگيزه‏هاى خود، بشريت را وا مى‏دارد تا بار ديگر به آغوش طبيعت اين سرمايه الهى كه خداوند به انسان ارزانى داشته است برگردد، و زندگى شرافتمندانه و سعادتمندانه‏اى را در اين دنيا، براى خود تضمين كند.
دكتر ابراهيم عسل مى‏گويد: ((اقتصاد اسلامى، اساس مشكل اقتصادى را در عدم تلاش مستمر و جدى انسان براى استفاده از خيراتى مى‏داند كه جهان هستى را پر كرده است تاريخ اقتصادى نيز بر اين حقيقت تأكيد دارد درگذشته امكان بهره بردارى زياد از زمين فراهم نبود به همين جهت توليد كشاورزى از زمين هم كم بود، لذا وقتى كه انسان با جديت تلاش كرد و كشاورزى را مكانيزه كرد، محصولات فراوان شد با اينكه تغييرى در مساحت زمين ايجاد نشد بلكه تلاش و كوشش انسان شكل تازه‏اى به خود گرفت.)) - ابراهيم عسل: التنمية فى الاسلام، ص 98 ?
گفتارهاى زيادى از فرموده‏هاى امام على عليه‏السلام در اختيار ماست كه اين حقيقت را آشكار مى‏كند و راه درست را پيش پاى كسانى كه مى‏خواهند به آبادانى زمين بپردازند، قرار مى‏دهد، از اينرو به فرزندش امام حسن عليه‏السلام مى‏فرمايد:
و استعنته على أمورك و سألته من خزائن رحمته ما لا يقدر على اعطائه غيره من زيادة الاعمار و صحة الابدان وسعة الارزاق، ثم جعل فى يدك مفاتيح خزائنه بما أذن لك فيه من مسألته فمتى شئت استفحت بالدعاء أبواب نعمته و استمطرات شابيب رحمته - نامه‏ها: 31. ?

در كارهايت از او يارى بجوى و از خزائن رحمت او چيزى بطلب كه جز او را توان عطاى آن نباشد، همچون افزونى در عمر و سلامت در جسم و گشايش در روزى خداوند كليدهاى خزائن خود را در دستان تو نهاده است، زيرا ترا رخصت داده كه از او بخواهى و هر زمان كه بخواهى درهاى نعمتش را به دعا بگشائى و ريزش باران رحمتش را طلب كنى.)) هر چه كه انسان بدان نياز دارد در طبيعت موجود است، و خداوند ثروتهاى طبيعى را در گنجينه هايى قرار داده و رموزى را براى آن در نظر گرفته است كه رمز گشايش آن توكل به خدا و يارى جستن از او است كه عملا در دست خود انسان است.
روزى دهنده، خداوند تبارك و تعالى است و قدرت لايزالش نيز نامحدود است، او روزى بندگانش را هر چند زياد باشند و هر قدر زاد و ولد داشته باشند تضمين كرده است گفتارهاى زيادى از حضرت نقل شده است كه پرده از اين حقيقت بر مى‏دارد و جاى هيچ شكى را باقى نمى‏گذارند و بيان مى‏كند كه منابع طبيعى فناناپذير است زيرا خداوند تبارك و تعالى وقتى انسان را آفريده، وسايل زندگيش از پوشاك و خوراك و غيره را نيز آفريد.
امام عليه‏السلام مى‏فرمايد:
((من عاش فعليه رزقه؛ هر كه زنده باشد، روزيش بااوست)) - خطبه‏ها: 108. ?
((دعا كل طائر باسمه وكفل له برزقه؛ هر پرنده‏اى را به نام خود خواند و عهده دار روزى آن گرديد.)) - خطبه‏ها: 221. ?
((قسم أرزاقهم و أحصى اثارهم ))؛ روزى بندگان خود را ميانشان تقسيم نموده و آثار و اعمالشان را حساب كرده است.- خطبه‏ها: 89. ?
((عياله الخلائق ضمن أرزاقهم ))؛ همه موجودات روزيخوار اويند و روزى آنها را ضمانت كرده است.- خطبه‏ها: 90 ?
((و اله الخلق ورزاقه ))؛ خداوند آفريدگان و روزى دهنده آنان - خطبه‏ها: 89. ?
((فاعتصم بالذى خلقك و رزقك و سواك؛ پس چنگ در كسى زن، كه تو را آفريده است و روزى داده و اندامى نيكو بخشيده)) - نامه‏ها: 31. ?
((الرزق مقسوم و الحرص محروم؛ روزى قسمت شده و آزمندى موجب حرمان است )) - غرر: 1/34. ?
((الرزق يطلب من لا يطلبه؛ روزى بدنبال كسى است كه آن را طلب نكند)) - غرر: 1/370. ?
((انك...مضمون الرزق؛ روزى ترا ضمانت كرده‏اند )) - غرر: 3/50. ?
لا يملك امساك الارزاق و ادراها الا الرزاق‏

امساك و ريزش روزيها تنها از جانب خداوند روزى رسان است - غرر: 6/451. ?
دهها گفتار ديگر نيز از امام نقل شده و حاكى از اينست كه خداوند روزى آفريدگانش را فراهم كرده است و گفتارهاى ديگرى است كه نياز به تأمل بيشترى دارد مى‏فرمايد: و أرفع لكم المعاش؛ معاش را برايتان رفيع مى سازد ابن ابى الحديد در شرح اين گفتار مى‏گويد:- شرح نهج البلاغه: 6/244. ?
آن را رفيع مى‏سازد يعنى زياد و پربركت قرار داده است.
و نيز مى‏فرمايد: ((لو شئت لا تخذت من هذا الماء نورا، اگر مى‏خواستم از اين آب نور مى‏گرفتم )) - احمد أمين: التكامل فى الاسلام 3/51. ?
كدام عقل قدرتمندى مى‏توانست كنه اين سخن اميرالمومنين را در آن روز دريابد، مسلما پس از آنكه معارف بشرى گسترده شد، انسان توانست بفهمد نيرويى كه از ذره هيدروژن موجود در آب بوجود مى‏آيد، بسيار بيشتر از نيرويى است كه از ذره اورانيوم غنى شده بدست مى‏آيد بنابراين آب، بزرگترين و قويترين منبع انرژى است.


next page

fehrest page

back page


 
 

کلیه حقوق این سایت محفوظ می باشد.

طراحی و پیاده سازی: GoogleA4.com | میزبانی: DrHost.ir

انهار بانک احادیث انهار توضیح المسائل مراجع استفتائات مراجع رساله آموزشی مراجع درباره انهار زندگینامه تالیفات عربی تالیفات فارسی گالری تصاویر تماس با ما جمادی الثانی رجب شعبان رمضان شوال ذی القعده ذی الحجة محرم صفر ربیع الثانی ربیع الاول جمادی الاول نماز بعثت محرم اعتکاف مولود کعبه ماه مبارک رمضان امام سجاد علیه السلام امام حسن علیه السلام حضرت علی اکبر علیه السلام میلاد امام حسین علیه السلام میلاد حضرت مهدی علیه السلام حضرت ابالفضل العباس علیه السلام ولادت حضرت معصومه سلام الله علیها پاسخ به احکام شرعی مشاوره از طریق اینترنت استخاره از طریق اینترنت تماس با ما قرآن (متن، ترجمه،فضیلت، تلاوت) مفاتیح الجنان کتابخانه الکترونیکی گنجینه صوتی پیوندها طراحی سایت هاستینگ ایران، ویندوز و لینوکس دیتاسنتر فن آوا سرور اختصاصی سرور ابری اشتراک مکانی colocation