بسم الله الرحمن الرحیم
 
نگارش 1 | رمضان 1430

 

صفحه اصلی | کتاب ها | موضوع هامولفین | قرآن کریم  
 
 
 موقعیت فعلی: کتابخانه > مطالعه کتاب ولایت فقیه در حکومت اسلام ( 3 ), حاج شیخ محسن سعیدیان ( )
 
 

بخش های کتاب

     dars25 -
     dars26 -
     dars27 -
     dars28 -
     dars29 -
     dars30 -
     dars31 -
     dars32 -
     dars33 -
     dars34 -
     dars35 -
     dars36 -
     fehrest -
     index -
     page1 -
 

 

 
 

درس سى‏ام : از شرائط ولايت فقيه هجرت به دارالإسلام است

أعُوذُ بِاللَهِ مِنَ الشّيْطَانِ الرّجِيمِ

بِسْمِ اللَهِ الرّحْمَنِ الرّحِيمِ

وَ صَلّى اللَهُ عَلَى سَيّدِنَا مُحَمّدٍ وَ ءَالِهِ الطّيّبِينَ الطّاهِرِينَ

وَ لَعْنَةُ اللَهِ عَلَى أعْدَآئِهِمْ أجْمَعِينَ مِنَ الْأنَ إلَى قِيَامِ يَوْمِ الدّينِ

وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوّةَ إلّا بِاللَهِ الْعَلِىّ الْعَظِيمِ

يكى از شرائط ولايت فقيه ـ علاوه بر شرط إسلام و تشيّع ـ لزوم هجرت به دارالإسلام مى‏باشد . پس هر فقيهى كه هجرت به دارالإسلام نكرده و در دارالكفر زندگى ميكند نمى‏تواند ولايت مسلمين را در دست بگيرد .

إِنّ الّذِينَ ءَامَنُوا وَ هَاجَرُوا وَ جَهَدُوا بِأَمْوَ لِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ اللَهِ وَ الّذِينَ ءَاوَوا وّ نَصَرُوا أُولَنِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍ وَ الّذِينَ ءَامَنُوا وَ لَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُم مّن وَلَيَتِهِم مّن شَىْ‏ءٍ حَتّى‏ يُهَاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنصَرُوكُمْ فِى الدّينِ فَعَلَيْكُمُ النّصْرُ إِلّا عَلَى‏ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُم مّيثَقٌ وَ اللَهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ . (1)

«كسانيكه إيمان آورده‏اند و هجرت كرده‏اند ، و با أموال و جانهاى خود در راه خدا جهاد نموده‏اند ، و آن كسانيكه اينان را مَأوى داده‏اند و نصرت كرده‏اند ، بعضى از آنها بر بعضى ديگر ولايت دارند . كُلّ واحِدٍ مِنْهُمْ وَلىّ لِلْأخَرِ . (مانند مهاجرين مكّه كه بعد از اينكه به خدا إيمان آوردند بسوى رسول خدا در مدينه هجرت نموده و با أموال خودشان در راه خدا جهاد كردند . و مانند أنصار مدينه كه آنها را مأوى و مسكن داده و در غذا و طعام خود سهيم نموده ، و آنان را در هر حالى يارى كرده و پذيرفتند) . مجموع اين أفراد أنصار و مهاجرين بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍ .

أمّا آن كسانيكه إيمان آوردند ولى هجرت نكردند ، هيچگونه ولايتى نسبت به شما ندارند حَتّى‏ يُهَاجِرُوا ، تا آن زمانيكه هجرت كنند (شرط ولايت إيمان و هجرت مى‏باشد) . أمّا اكنون كه اينها إيمان آوردند ولى هجرت نكردند ، اگر از شما در دين استنصار طلبيده و يارى و كمك خواستند ، بر شما واجب است كه آنها را يارى كنيد ؛ مگر اينكه آن دشمنى كه به آنان هجوم برده و آنها را در مضيقه گذاشته است ، دشمنى باشد كه بين شما و آن دشمن ، ميثاق و معاهده‏اى وجود داشته باشد (معاهده ، ترك جنگ است) . در اين صورت شما نمى‏توانيد برويد لَهِ آن مُسْتَنصِر (مؤمن غير مهاجر) كمك كنيد ، و دشمن آنرا دفع كنيد زيرا كه شما با آن دشمن ميثاق داريد .

و بهيچوجه من الوجوه شكستن ميثاق جائز نيست ، يعنى همانگونه كه نقض عهد و ميثاقى كه با مؤمن و مسلمان نموده‏ايد جائز نيست ، شكستن ميثاق با دشمن هم بهيچ وجه جائز نيست.»

اين آيه صراحت دارد بر اينكه : كسانيكه إيمان آوردند و مهاجرت نكردند ، مَا لَكُم مِّن وَلَيَتِهِم مّن شَىْ‏ءٍ .

شيخ طَبْرِسى (2) در «مجمع البيان» در تفسير اين آيه مى‏فرمايد : أىْ هَؤُلآء بَعْضُهُمْ أوْلَى بِبَعْضٍ فى النّصْرَةِ وَ إنْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمْ قَرابَةٌ مِنْ أقْرِبآئِهِمْ مِنَ الْكُفّار .

خلاصه مطلب اينكه : أُولَنِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍ ، يعنى أولى ببعض در نصرت ؛ و ولايت در اينجا به معنى نصرت است ؛ يعنى بايد هر كدام يكديگر را يارى كنند .

وَ قيلَ فى التّوارُث ؛ و بعضى گفته‏اند : مراد ، ولايت در توارث است ؛ از جهت اينكه إرث ميبرند . (و اين از ابن عبّاس و حسن و مُجاهد و قُتاده و سُدىّ نقل شده‏است) (3) . چون در صدر إسلام رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم يكبار در مكّه بين مهاجرين ، و بار دوّم در مدينه بين مهاجر و أنصار عقد اُخوّت بستند . و مؤمنين بر أساس عقد اُخوّت از هم إرث ميبردند . إرث بر أساس اُخوّت إسلامى بود . هر كدام از دو نفر برادر مسلمان كه مى‏مرد ، ديگرى از او إرث ميبرد و أقوام و عشريه او مانند : فرزند و پدر و ... هيچ نمى‏بردند ، بلكه فقط برادران دينى از او إرث ميبردند . و اين حكم تا آخر زمان حيات رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم وجود داشت ، و به واسطه آيه شريفه : وَ أُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى‏ بِبَعْضٍ فِى كِتَبِ اللَهِ (4) نسخ شد ؛ و بنا شد كه توارث باز بر همان أساس قرابت باشد .

و لذا بعضى در اين آيه ولايت را بمعنى إرث تفسير كرده‏اند ؛ مَا لَكُمْ مّن وَلَيَتِهِم مّن شَىْ‏ءٍ ، يعنى يكى از شرائط إرث بردن اينست كه مؤمن هجرت كند ، ولو اينكه بين أفراد مسلمان عنوان إيمان و إسلام موجود باشد ؛ وليكن شرط توارث هجرت است ، و بدون آن اين حكم تحقّق پيدا نمى‏كند .

شاهد بر اين مدّعى روايتى است كه حضرت اُستاد ما آية الله علّامه طباطبائى رضوان الله عليه در تفسير خود از «معانى الأخبار» شيخ صدوق و از «اختصاص» شيخ مفيد از حضرت موسى بن جعفر عليهما السّلام در مباحثه و مكالمه‏اى كه بين آن حضرت و بين هرون الرّشيد اتّفاق افتاده است نقل ميكنند .

در اين مكالمه هرون ميگويد : وَ لِمَ ادّعَيْتُمْ أَنّكُمْ وَرِثْتُمْ رَسُولَ اللَهِ ، وَ الْعَمّ يَحْجُبُ ابْنَ الْعَمّ ؟ وَ قُبِضَ رَسُولُ اللَهِ وَ قَدْ تُوُفّىَ أَبُوطَالِبٍ قَبْلَهُ وَ الْعَبّاسُ عَمّهُ حَىّ ؟!

«به چه دليل شما ادّعا ميكنيد كه از رسول خدا إرث ميبريد ، و ميگوئيد : ما وارث رسول خدا هستيم در حالتى كه شما أولاد علىّ بن أبى طالب هستيد ، و ما أولاد عبّاس ؟! علىّ بن أبى طالب پسر عموى پيغمبر بود و عبّاس عموى ايشان محسوب مى‏شد ؛ و با وجود عمو ، نوبت به پسر عمو نمى‏رسد . زيرا عمو پسر عمو را حَجْب مى‏كند . و اين مطلب هم مسلّم است كه وقتى رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم رحلت كردند أبوطالب از دنيا رفته بود.»

بنابراين ، علىّ بن أبى طالب نمى‏تواند بعنوان اينكه أبوطالب وارث پيغمبر بوده و از ايشان إرث برده ، و بعد از او به پسرش علىّ منتقل شده باشد ، مدّعى وراثت از پيغمبر باشد ؛ بلكه از أعمام رسول أكرم فقط عبّاس زنده بود كه جدّ ماست ؛ و او بايد وارث رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم باشد . و با وجود عبّاس ، علىّ بن أبى طالب كه ابن عمّ است محجوب است ؛ زيرا عمّ ، حاجب و مانع إرث ابن عمّ است . و با وجود عمّ ، چرا ابن عمّ إرث ببرد ؟! و چرا شما چنين ادّعائى ميكنيد ؟!

روايت إدامه دارد تا ميرسد به اينجا كه حضرت موسى بن جعفر عليهما السّلام مى‏فرمايد :

فَقُلْتُ : إنّ النّبِىّ لَمْ يُوَرّثْ مَنْ لَمْ يُهَاجِرْ ؛ وَ لَا أَثْبَتَ لَهُ وَلَايَةً حَتّى يُهَاجِرَ . (5)

«به هرون گفتم : پيغمبر براى كسى كه مهاجرت نكرده است إرث قرار نداده است ؛ و ولايتى را براى او تا زمانيكه مهاجرت نكند ثابت نكرده است . و پدر ما علىّ بن أبى طالب عليه السّلام مهاجرت كرد در حاليكه عبّاس پدر شما مهاجرت ننمود . پس عبّاس چون عصيان داشت و غير مهاجر بود ، از إرث ممنوع شد ؛ ولى چون جدّ ما علىّ بن أبى طالب ، هم مسلمان بود و هم مهاجر ، از پيامبر إرث برد.»

و اين هم كه الآن ملاحظه ميكنيم در كتاب إرث ميگويند : اگر ابن عمّ پدر و مادرى باشد حاجب از عمّ پدرى است ، بر همين أساس است ؛ چون أميرالمؤمنين عليه السّلام ابن عمّ أبوينىِ رسول أكرم صلّى الله عليه و آله بوده‏اند ؛ و عبّاس عمّ أبىِ پيغمبر بود ؛ لذا اين حكم تا كنون ـ ولو اينكه ديگر عنوان هجرت از بين رفته است ـ بر همين ملاك باقى مانده است . و ما شيعه ، ابن عمّ أبى و اُمّى را بر عمّ أبى مقدّم ميداريم .

و أمّا آن علّتى كه أميرالمؤمنين عليه السّلام از رسول خدا إرث برد و عبّاس نبرد ، براى اين بود كه عبّاس مهاجرت نكرده بود .

تتمّه روايت :

فَقَالَ : مَا حُجّتُكَ فِيهِ ؟

«هرون گفت : دليل شما بر اين مطلب چيست؟!»

فَقُلْتُ : قَوْلُ اللَهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالى : «وَ الّذِينَ ءَامَنُوا وَ لَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُم مّن وَلَيَتِهِم مّن شَىْ‏ءٍ حَتّى‏ يُهَاجِرُوا.» وَ إنّ عَمّىَ الْعَبّاسَ لَمْ يُهَاجِرْ !

«حضرت مى‏فرمايد من به هرون گفتم : گفتار خداوند تبارك و تعالى شاهد و حجّت بر اين مدّعى است كه مى‏فرمايد : كسانيكه إيمان آورده‏اند و هجرت نكرده‏اند ، هيچگونه ولايتى بر شما ندارند تا اينكه هجرت كنند ؛ و عموى من عبّاس هجرت نكرد.»

فَقَالَ إنّى سَآئِلُكَ : هَلْ أَفْتَيْتَ بِذَلِكَ أَحَدًا مِنْ أَعْدَآئِنَا ؟ أَمْ أَخْبَرْتَ أَحَدًا مِنَ الْفُقَهَآَ فِى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِشَىْ‏ءٍ ؟!

«هرون به من گفت : من يك چيز از تو سؤال مى‏كنم : آيا اين مسأله‏اى را كه اكنون براى من بيان كردى ، تا بحال به كسى از دشمنان ما خبر داده‏اى ؟! يا براى بعضى از فقهاء ، اين مسأله و اين مطلب را بازگو كرده‏اى ، و آنان را از دليل مسأله مطّلع نموده‏اى؟!»

فَقُلْتُ : اللَهُمّ لَا ! وَ مَا سَأَلَنِى إلّا أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ ! الحديث . (6)

«گفتم : نه ! خدايا تو شاهدى كه من به كسى خبر ندادم ، و نگفتم ؛ و از اين مسأله كسى از من سؤال نكرده است مگر أميرالمؤمنين هرون الرّشيد!»

شاهد در اين است كه : حضرت موسى بن جعفر عليهما السّلام هم در اينجا بر أساس آيه مباركه : وَ الّذِينَ ءَامَنُوا وَ لَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُم مّن وَلَيَتِهِم مِّن شَىْ‏ءٍ ، استدلال كرده‏اند بر عدم وارثيّت عبّاس از رسول خدا ؛ بجهت اينكه او هجرت نكرده بود . بنابراين ، ولايت در اينجا شامل معنى إرث هم ميشود .

در «مناقب» ابن شهر آشوب (7) ، در باب «ميراث رسول الله صلّى الله عليه و آله» از موسى بن عبدالله بن حسن بن حسن و مُعَتّب و مُصادف كه دو غلام حضرت إمام جعفر صادق عليه السّلام بوده‏اند در ضمن خبرى روايت مى‏كند كه : وقتى هشام بن الوليد به مدينه وارد شد ، بنى عبّاس نزد او آمدند و از إمام صادق عليه السّلام شكايت كردند كه : او ماتركِ ماهِرخِصّى را براى خود برداشته است ، و بما از آن چيزى نداده است . حضرت در اينجا خطبه‏اى خواندند و در آن از جمله آورده‏اند كه :

إنّ اللَه تَعَالَى لَمّا بَعَثَ رَسُولَ اللَه صَلّىَ اللَهُ عَلَيهِ وَ ءَالِهِ ، كَانَ أَبُونَا أَبُوطَالِبٍ الْمُوَاسِىَ لَهُ بِنَفْسِهِ وَ النّاصِرَ لَهُ ؛ وَ أَبُوكُمُ الْعَبّاسُ وَ أَبُولَهَبٍ يُكَذّبَانِهِ وَ يُؤَلّبَانِ عَلَيهِ شَيَاطِينَ الْكُفْرِ ؛ وَ أَبُوكُمْ يَبْغِى لَهُ الْغَوَآئِلَ وَ يَقُودُ إلَيْهِ الْقَبَآئِلَ فِى بَدْرٍ ، وَ كَانَ فِى أَوّلِ رَعِيلِهَا وَ صَاحِبَ خَيْلِهَا وَ رَجِلِهَا الْمُطْعِمَ يَوْمَئذٍ وَ النّاصِبَ الْحَرْبِ لَهُ .

ثُمّ قَالَ : فَكَانَ أَبُوكُمْ طَلِيقَنَا وَ عَتِيقَنَا ؛ وَ أَسْلَمَ كَارِهًا تَحْتَ سُيُوفِنَا . لَمْ يُهَاجِرْ إلَى اللَهِ وَ رَسُولِهِ هِجْرَةً قَطّ ؛ فَقَطَعَ اللَهُ وَلَايَتَهُ مِنّا بِقَوْلِهِ : «الّذِينَ ءَامَنُوا وَ لَمْ يُهَاجِرُوا مَالَكُم مّن وَلَيَتِهِم مّن شَىْ‏ءٍ» فِى كَلاَمٍ لَهُ .

ثُمّ قَالَ : هَذَا مَولَى لَنَا مَاتَ فَحُزْنَا تُراثَهُ إذْ كَانَ مُولَانَا وَ لِأَنّا وَلَدُ رَسُولِ اللَهِ صَلّى اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ ، وَ أُمّنَا فَاطِمَةُ أَحْرَزْتُ مِيْرَاثَهُ .

علّامه مجلسى در «بحارالأنوار» (8) اين حديث را در أحوال إمام جعفر صادق عليه السّلام آورده است ، و در بيان خود گفته است : ألّبْتُ الْجَيْشَ : أىْ جَمَعْتُهُ ؛ وَ التّأْليب : التّحْريص ؛ وَ الرّعيل : الْقِطْعَةُ مِنَ الْخَيْل . و علّامه شيخ محمّد حسين مظفّر نيز در كتاب «الإمام الصّادق» عليه السّلام ، اين حديث را ضمن خطبه‏هاى حضرت ذكر كرده است ، و در ذيلش گفته است : إمام صادق عليه السّلام شأنشان رفيع‏تر از آن بوده است كه بجهت مال ، هم موقف با بنى‏عبّاس شوند ؛ وليكن گمان من آنست كه حضرت مى‏خواهند از بعضى از أحوال عبّاس كه مجهول مانده بود پرده بردارند ؛ چون عنقريب سلطنت و إمارت بدانها مى‏رسيد و بايد مردم بدانند شأن مالكين رقابشان از اين به بعد چه مى‏باشد ؟ و اين كلمات با وجود اختصار آن ، براى تاريخ فوائد بسيارى را در بر دارد . و من گمان ندارم كه در تاريخ اين مواقف از عبّاس ذكر شده باشد ! (9)

صاحب «مجمع البيان» مطلب را إدامه داده ، ميفرمايد :

وَ قيلَ : فى التّناصُرِ وَ التّعاوُنِ وَ الْمُوالاةِ فى الدّينِ ؛ عَنِ الْأصَمّ.

«أصَمّ گفته است : مقصود از ولايت در اينجا تناصر و تعاون و موالات در دين است.» يعنى اينكه مؤمنين همديگر را دوست داشته باشند و در كارها به يكديگر كمك كنند . با هم تناصر كنند ؛ يعنى اين به او كمك كند ، و او به اين كمك نمايد ؛ اين يار او باشد ، و او معاون كار اين باشد ؛ پس مقصود از ولايت ، تعاون و تناصر است .

وَ قيلَ : فى نُفوذِ أمانِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعضٍ .

«بعضى گفته‏اند : ولايت در اينجا به معنى نفوذ در أمان است.» أمان به چه معنى است ؟! يكى از أحكام إسلام اين است كه اگر يكى از أفراد مسلمان (چه زن باشد ، چه مرد) يك شخص كافر را أمان دهد ، بر تمام أفراد مسلمان واجب است كه أمان او را محترم بشمارند ؛ و حقّ تعرّض به آن كافر را ندارند .

پس اينكه مقصود از ولايت در اين آيه ، نفوذ أمان بعضى بر بعضى است ، بدين معنى است كه : آن كسانيكه إيمان آورده‏اند و مهاجرت كرده‏اند ، اين حقّ را دارند كه اگر به كسى أمان بدهند ، بايد بقيّه مسلمين و مؤمنين أمان آنها را محترم بشمارند . فَإنّ واحِدًا مِنَ الْمُسْلمِينَ لَوْ ءَامَنَ إنْسانًا نَفَذَ أمانُهُ عَلَى سآئِرِ الْمُسْلمِين .

أمّا در صورتيكه أمان دهنده إيمان آورده ولى هجرت نكرده است نفوذ أمان ندارد . بنابراين اگر كافرى را هم پناه بدهد ، پناه او اعتبارى ندارد و مسلمانان مى‏توانند به آن كافر تسلّط و غلبه پيدا كنند و شرائط أمانى را ناديده بگيرند .

و بعد شيخ طبرسى ميفرمايد : اختلاف كرده‏اند در اينكه آيا هجرت در زمان ما صحيح است يا نه ؟ يعضى گفته‏اند : هجرت در اين زمان صحيح نيست ؛ زيرا كه رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرموده است : لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ . «بعد از فتح مكّه هجرت نيست.»

چون قبل از فتح ، مكّه دارالشّرك و مدينه دارالإسلام و بيضه إسلام بود ؛ و لازم بود همه أفراد بسوى مدينه هجرت كنند . ولى بعد از اينكه مكّه فتح شد و آنجا هم دارالإسلام گرديد ، و به دنبال آن طائف و همچنين تمامى شهرهاى عربستان فتح گرديدند و همه دارالإسلام شدند ، ديگر لزوم هجرت به مدينه برداشته شد . بنابراين ، حكم وجوب هجرت تا قبل از فتح مكّه بود ؛ و بعد از فتح مكّه ديگر معنى ندارد كه إنسان از يك جاى مملكت إسلامى به مكانى ديگر از همانجا هجرت نمايد .

بلى ، هجرت از دارالكفر و دارالشّرك بسوى دارالإسلام واجب است ؛ و با فتح مكّه اين عنوان برداشته شد .

وَ لِأَنّ الْهِجْرَةَ ، الِانْتِقالُ مِنْ دارِالْكُفْرِ إلَى دارِالْإسْلامِ . وَ لَيْسَ يَقَعُ مِثْلُ هَذا فى هَذا الزّمانِ لِاتّساعِ بِلادِ الْإسْلام ؛ إلّا أنْ يَكونَ نادِرًا لايُعْتَدّ بِه .

مگر اينكه در موردى نادر ، در بعضى از بلاد كفر مسلمانى وجود داشته باشد ، يا اينكه تازه مسلمان شده باشد ، بر او واجب است كه بگوئيم : رجوع به دارالإسلام كند ؛ و إلّا با وجود اين اتّساع در بلاد إسلام كه هر جا مسلمان هست ، آنجا پرچم إسلام هست ؛ در اين صورت ديگر هجرت معنى ندارد .

وَ قيلَ : إنّ هِجْرَةَ الْأعْرابِ إلَى الْأمْصارِ باقِيَةٌ إلَى يَوْمِ الْقِيَمَة .

«بعضى گفته‏اند : گر چه آن هجرت أساسى بسوى بيضه إسلام بواسطه فتح مكّه از بين رفته است ، وليكن هجرت أعراب بيابانى بسوى شهرها تا روز قيامت به قوّت خود باقيست.» چون همينكه رسول خدا هجرت را بر آنان واجب كردند ، بر تمام أفراد عربِ بدوىّ كه در بيابانها زندگى ميكردند واجب شد كه به شهرهائى‏كه پرچم إسلام در آنجا در اهتزاز است و بدست مسلمين گشوده شده است ، و أحكام إسلام در آنجا نافذ است بيايند ؛ و أحكام إسلام را فرا گرفته ، شعائر إسلام را ياد بگيرند .

فلهذا هجرت أعراب بسوى أمصار ، از أحكامى بود كه پيغمبر آنرا واجب فرموده است . بنابراين ميتوان گفت : وجوب هجرت از دارالكفر به سوى دارالإسلام بر أساس همان حكم أوّليّه است . منتهى در زمان خود رسول خدا در بَدو أمر ، دارالإسلام اختصاص به شهر مدينه داشت ، و بعد اتّساع پيدا كرد و شامل شهرهاى ديگر نيز شد . أمّا عربهاى بدوىّ چون در جائيكه تحت پرچم إسلام باشد نبودند ، بلكه فقط مسلمان شده و از شعائر دين خبر نداشتند ، بر آنها واجب بود كه به سوى شهرها و مُدُن هجرت كنند ، تا در آنجا تعاليم دين را ياد بگيرند .

و لذا بعضى گفته‏اند : وجوب هجرت أعراب بسوى شهرها تا روز قيامت باقى خواهد بود ؛ زيرا بر همه آنها واجب است كه أحكام دين را بياموزند . و اين قول از حَسن وارد است .

وَ الْأقْوَى أنْ يَكونَ حُكْمُ الْهِجْرَةِ باقِيًا ؛ لِأَنّ مَنْ أسْلَمَ فى دارِالْحَرْبِ ثُمّ هاجَرَ إلَى دارِالْإسْلامِ كانَ مُهاجِرًا .

أقوى اين است كه اُصولاً حكم هجرت تا روز قيامت باقى باشد ؛ براى اينكه كسى كه در دارالحرب زندگى مى‏كند ، اگر اين شخص إسلام بياورد ، واجب است كه فوراً حركت كند و بسوى دارالإسلام بيايد .

در همان زمانى هم كه ايشان اين تفسير را نوشته ـ كه نه قرن پيش بوده است (10) ـ دنيا به دو قطب قسمت شده بود : دارالإسلام و دارالكفر . و اگر كسى در دارالكفر مسلمان بشود بر او واجب است كه به دارالإسلام هجرت كند ؛ بنابراين ، حكم هجرت هميشه باقى است .

سپس ميفرمايد : وَ كانَ الْحَسَنُ يَمْنَعُ أنْ يَتَزَوّجَ الْمُهاجِرُ إلَى أعْرَاِبيّة . وَ رُوِىَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطّابِ أنّهُ قالَ : لا تَنْكِحوا أهْلَ مَكّةَ فَإنّهُمْ أعْرابٌ . (11)

«و حسن منع ميكرده است از اينكه شخص مهاجر ، با زن أعرابيّه (زن عربى بدوىّ كه هجرت نكرده است) ازدواج كند ، و گفته است : ازدواجش جائز نيست . و از عمر بن خطّاب هم روايت شده كه گفته است : با أهل مكّه ازدواج نكنيد ! چون كه آنها أعراب هستند ، و هجرت نكرده‏اند.»

مطلب تا اينجا از «مجمع البيان» نقل شد .

حضرت اُستاذنا الأعظم آية الله طباطبائى قدّس اللهُ سرّه در تفسير خود در ذيل آيه ميفرمايد :

وَ قَدْ جَعَلَ اللَهُ بَيْنَهُمْ وَلايَةً بِقَوْلِهِ : «أُولَنِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍ» . و ولايت ، أعمّ است از ولايت ميراث و ولايت نصرت و ولايت أمن ـ در مقابل كلام «مجمع البيان» كه فرمود : بعضى گفته‏اند مراد از ولايت تعاون است ؛ و بعضى گفته‏اند نصرت است ؛ و بعضى گفته‏اند توارث است ؛ و بعضى گفته‏اند مقصود أمن است ـ ايشان ميفرمايند : وجهى ندارد كه ما ولايت را به يكى از اينها اختصاص بدهيم ؛ بلكه ولايت أعمّ است ؛ مَا لَكُم مّن وَلَيَتِهِم مّن شَىْ‏ءٍ و عموم أُولَنِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍ ، تمام اين أقسام را ميگيرد .

فَمَنْ ءَامَنَ مِنْهُمْ كافِرًا ، كانَ نافِذًا عِنْدَ الْجَميع .

«هركسى از مسلمانان كافرى را در أمان خود در بياورد ، نافذ است نزد جميع مسلمين.» پس همه مسلمانها بايد أمان او را محترم بشمرند .

فَالْبَعْضُ مِنَ الْجَميعِ وَلىّ الْبَعْضِ مِنَ الْجَميعِ ؛ كَالْمُهاجِرِ هُوَ وَلىّ كُلّ مُهاجِرٍ وَ أنْصارىّ ، وَ الْأنْصارىّ وَلىّ كُلّ أنْصارىّ وَ مُهاجِرٍ . كُلّ ذَلِكَ بِدَليلِ إطْلاقِ الْوِلايَةِ فى الْأيَة .

ايشان ميفرمايد : اينكه ما ميگوئيم : معنى ولايت در تمامى اين موارد جارى و سارى است بدينجهت است كه آيه إطلاق دارد .

فَلا شاهِدَ عَلَى صَرْفِ الْأيَةِ إلَى وَلايَةِ الْإرْثِ بِالْمُؤَاخاةِ الّتى كانَ النّبىّ صَلّى اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ [ وَ سَلّمَ ] جَعَلَها فى بَدْءِ الْهِجْرَةِ بَيْنَ الْمُهاجِرينَ وَ الْأنْصارِ ، وَ كانوا يَتَوارَثونَ بِها زَمانًا حَتّى نُسِخَت . (12)

«بنابراين ، گفتار بعضى ، كه در اينجا ولايت حتماً به معنى توارث است ، به دليل آنكه پيغمبر در فتح مكّه در بدءِ هجرت بين مهاجر و أنصار مؤاخات و برادرى قرار دادند و بر همان أساس آنها از يكديگر إرث ميبردند و بعد منسوخ شد ، تمام نيست . زيرا كلام آنان نميتواند آيه را در خصوص معنى توارث مقيّد و منحصر كند ؛ بلكه آيه إطلاق دارد . و مورد توارث يكى از مصاديق انطباق عموم آيه بر آن است.»

ابن أثير جزرىّ در «نهاية» آورده است : وَ فيهِ «ثَلَاثٌ مِنَ الْكَبَآئِرِ ؛ مِنْهَا : التّعَرّبُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ» ...

در روايتى از رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم آمده است كه : سه چيز است كه از گناهان كبيره است ؛ يكى از آنها تَعَرّبُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ است . يعنى بعد از اينكه مسلمانى به دارالإسلام هجرت كرد ، نمى‏تواند دوباره به محيط شرك و كفر كه در آنجا زندگى مى‏كرده است ، يا هرجا كه أعرابيّت و بدويّت بر آن صادق باشد ، برگردد ؛ بلكه واجب است براى هميشه در دارالإسلام باقى بماند .

تَعَرّبُ بعدَ الْهِجرَة ، يعنى قبول نمودن آداب و سنن أعرابيّت بعد از هجرت ؛ و همچنين حركت كردن و برگشتن بسوى أعراب و باديه نشينان بعد از زندگى در بلاد إسلام ، كه جائز نبوده بلكه حرام است و از كبائر محسوب مى‏شود .

ابن أثير «تَعرّبُ بعدَ الْهِجرَة» را اينچنين معنى ميكند :

هُوَ أنْ يَعودَ إلَى الْباديَةِ وَ يُقيمَ مَعَ الْأعْرابِ بَعْدَ أنْ كانَ مُهاجِرًا . وَ كانَ مَنْ رَجَعَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ إلَى مَوْضِعِهِ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ ، يَعُدّونَهُ كَالْمُرْتَدّ .

«تعرّبِ بعدَ الهجرة اين است كه : إنسان بعد از اينكه از بيابان به شهر هجرت نموده و در بلاد إسلام و بيضه إسلام زندگى كرده است ، دو مرتبه به همان باديه مراجعت نموده و با همان أعراب زندگى نمايد . و هر كسى را كه بعد از هجرت بدون عذر ، بسوى موضع أوّل خود بر ميگشت به منزله شخص مرتدّ ميدانستند.»

يَعُدّونَهُ كَالْمُرْتَدّ ، يعنى همانگونه كه اگر كسى إسلام بياورد ، و بعد از إسلام برگردد مرتدّ است ، همينطور هم كسى كه مهاجرت كند و بعد از هجرت بسوى همان موطن أوّليّه خودش باز گردد مرتدّ محسوب مى‏شود .

وَ مِنْهُ حَديثُ ابْنِ الْأكْوَع . ايشان ميگويد : حديث ابن أكوع از همين قبيل است ؛ كه چون عثمان كشته شد ، ابن أكوع از مدينه حركت كرد و به ربذه رفت و در آنجا زندگى ميكرد تا اينكه روزى بر حَجّاج بن يوسف ثقفى در أيّام إمارتش وارد شد ؛ حجّاج به او گفت : يابْنَ الْأكْوَعِ ! ارْتَدَدْتَ عَلَى عَقِبَيْكَ وَ تَعَرّبْتَ !

«اى ابن أكوع تو مرتدّ شدى ! ارْتَدَدْتَ عَلَى عَقِبَيْكَ ؛ تو روى پاشنه پاى خود به قهقرا برگشتى و مرتدّ شدى و تعرّب اختيار كردى!»

وَ مِنْهُ حَديثُهُ الْأخَرُ ، تَمَثّلَ فى خُطْبَتِهِ : «مُهاجِرٌ لَيْسَ بِأَعْرابىّ» . جَعَلَ الْمُهاجِرَ ضِدّ الْأَعْرابىّ .

و از اين قبيل است تمثّل حجّاج در خطبه خود كه ميگويد : «مُهاجِرٌ لَيْسَ بِأَعْرابىّ» . چون در اين حديث ، مهاجر را در مقابل أعرابىّ شمرده است.» پس هر كس كه مهاجر نيست ، حتماً عنوان أعرابىّ بر او صادق ميباشد .

وَ الْأعْرابُ ساكِنوا الْباديَةِ مِنَ الْعَرَبِ الّذينَ لا يُقيمونَ فى الْأمْصارِ ؛ وَ لايَدْخُلونَها إلّا لِحاجَةٍ .

«و أعراب بدوىّ ، به كسانى ميگويند كه در بيابان زندگى مى‏كنند و در شهرها توطّن نمى‏نمايند ؛ و هيچگاه به شهر نمى‏آيند مگر براى حاجتى از قبيل خريد و فروش و أمثال ذلك.» أمّا عرب ، غير از أعرابىّ و أعراب است .

وَ الْعَرَبُ اسْمٌ لِهَذا الْجِيلِ الْمَعْروفِ مِنَ النّاسِ ـ وَ لا واحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ ـ وَ سَوآءٌ أقامَ بِالْبادْيَةِ أوِ الْمُدُنِ ؛ و النّسَبُ إلَيْهِما : أعْرابىّ وَ عَرَبىّ . (13)

«عرب اسم است براى همين طائفه معروف و گسترده از مردم ـ و عرب اسم جمع است و مفرد ندارد ـ حال ميخواهد در شهر زندگى كنند يا در بيابان ؛ به همه اين طائفه و جنس ، عَرَب ميگويند . و اگر بخواهيد براى أعراب نسبت بياوريد (يعنى منسوب به أعراب) بايد بگوئيد : أعرابىّ ؛ و اگر بخواهيد به عرب نسبت بدهيد بايد بگوئيد : عَرَبىّ.»

أيضاً ابن أثير جَزَرىّ گويد : در روايتى از رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم آمده است كه فرمود :

لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ ؛ وَ لَكِنْ جِهَادٌ وَ نِيّةٌ . «بعد از فتح هجرتى نيست ؛ وليكن جهاد و نيّت هست . إعزام و إعلام أمر خداوند هست.»

و در حديث ديگر آمده است :

لَا تَنْقَطِعُ الْهِجْرَةُ حَتّى تَنْقَطِعَ التّوْبَةُ .

«رسول خدا صلّى الله عليه و آله فرمود : هجرت هيچگاه از بين نمى‏رود و هيچوقت منقطع نميشود تا زمانى كه توبه منقطع بشود.»

توبه چه وقت منقطع ميشود ؟ وقتى كه نَفَس إنسان به آخر رسيده ، ميخواهد پاى خود را از دنيا كشيده و به عالم ديگر بگذارد ؛ آنجاست كه ديگر توبه مورد قبول پروردگار نميباشد . چنانكه در آن آيه مباركه وارد شده است كه ميفرمايد :

وَ لَيْسَتِ التّوْبَةُ لِلّذِينَ يَعْمَلُونَ السّيِّئَاتِ حَتّى‏ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّى تُبْتُ الْئَنَ . (14)

آن كسى كه مرگ را به چشم معاينه كرده ، مى‏بيند كه از دنيا بسوى عالم آخرت حركت كرده است و كار او يكسره شده ، ديگر توبه‏اش قبول نيست . زيرا توبه در آن وقتى است كه راه گرايش به دو طرفِ حقّ و باطل براى إنسان باز است ، و إنسان ميتواند يكطرف را اختيار كند . أمّا هنگاميكه نَفَس إنسان بند آمده و كار او يكسره شده ، هر چه هم توبه كند ديگر فائده‏اى ندارد .

عليهذا اين حديث ميفرمايد : تا هنگامى كه إنسان حواسّ و اختيار دارد ، هجرت هم دارد . و هيچ موقع هجرت منقطع نميشود ، مگر اينكه مرگ إنسان برسد !

بارى ، ابن أثير سپس مى‏گويد :

الْهِجْرَةُ فى الْأصْلِ الْاسْمُ مِنَ الْهَجْرِ ضِدّ الْوَصْل . وَ قَدْ هَجَرَهُ هَجْرًا وَ هِجْرانًا . «هجرت در أصل اسم است از «هَجْر» ضدّ «وَصْل» . وَ قَدْ هَجَرَهُ هَجْرًا وَ هِجْرانًا ، يعنى دورى كرد و جدا شد.»

ثُمّ غَلَبَ عَلَى الْخُروجِ مِنْ أرْضٍ إلَى أرْضٍ ، وَ تَرْكِ الْاُولَى لِلثّانيَة . يُقالُ مِنْهُ : هاجَرَ مُهاجَرَةً . «هجرت در أصل به معنى دورى بوده است ، بعد غلبه پيدا كرده بر دورى خاصّى كه عبارت باشد از انتقال از زمينى به سوى زمين ديگرى . (ترك زمينى و إقامت در زمين ديگر) . و به اين (دورى) هاجَرَ ، يُهاجِرُ ، مُهَاجَرَةً گفته ميشود.»

بعد ميگويد : وَالْهِجْرَةُ هِجْرَتانِ . هجرت بر دو قسم است :

أوّل هجرتى است كه خداوند بر آن در قرآن وعده بهشت داده است : إِنّ اللَه اشْتَرَى‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَ لَهُمْ بِأَنّ لَهُمُ الْجَنّةَ . (15)

در زمان رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم چه بسا مردى بود كه هميشه به سوى آن حضرت هجرت داشت ؛ و همه متعلّقات و أموال و خانه و كاشانه و سائر اعتبارات و شؤونات و نيز أقوام و خويشاوندان خود را كه مشرك بودند رها نموده و پاك و پاكيزه بدون هيچ آلايشى بسوى آنحضرت مهاجرت مينمود . لايَرْجِعُ فى شَىْ‏ءٍ مِنْهُ وَ يَنْقَطِعُ بِنَفْسِهِ إلَى مُهاجَرِهِ .

وَ كانَ النّبىّ صَلّى اللَهُ عَلَيْهِ [ وَ ءَالِهِ ] وَ سَلّمَ يَكْرَهُ أنْ يَموتَ الرّجُلُ بِالْأرْضِ الّتى هاجَرَ مِنْها . «و براى پيامبر هيچ خوش آيند نبود : كسى كه به سوى پيغمبر هجرت نموده است ، دو مرتبه به مَوطِن أصلى خود باز گردد و مرگش در آنجا اتّفاق بيفتد.»

فَمِنْ ثَمّ قالَ : «لَكِنّ الْبَآئِسَ سَعْدُبْنُ خَوْلَةَ» يَرْثى لَهُ رَسولُ اللَهِ صَلّى اللَهُ عَلَيْهِ [ وَ ءَالِهِ ] وَ سَلّمَ أنْ ماتَ بِمَكّة . «و از همين جهت پيغمبر صلّى الله عليه و آله و سلّم براى سعد بن خَوْلَه كه به مدينه هجرت كرده بود و سپس به مكّه مراجعت نمود و در مكّه از دنيا رفت ، متأثّر بودند و درباره او گفتند : اين شخص ، شخص بائس و بدبخت و بيچاره‏اى است ؛ زيرا بعد از اينكه به مدينه آمد ، بجانب مكّه بازگشت و در آنجا كه دارالشّرك بود از دنيا رفت!»

پس موضوع زمين و خاك أهمّيّت زيادى دارد ؛ تا جائيكه حضرت او را بائس خواندند . «بائس» يعنى كسى كه بَأس و شدّت و گرفتارى ، و خلاصه شقاوت دامنگير او شده است . بدبخت و شقاوتمند ، آن سعد بن خوله است كه به مدينه هجرت كرد و بعد به مكّه بازگشت !

وَ قالَ حينَ قَدِمَ مَكّةَ : «اللَهُمّ لَا تَجْعَلْ مَنَايَانَا بِهَا» . «وقتى حضرت داخل مكّه شدند (نه بعد از سنه فتح ، بلكه براى عمره يا براى حجّ ، بعد از قضيّه حُدَيْبيَة) در دعاى خود به پروردگار عرضه داشتند : خدايا مرگ ما را در اين زمين قرار مده ! چون دارالشّرك است.»

فَلَمّا فُتِحَتْ مَكّةُ صارَتْ دارَالْإسْلامِ كَالْمَدينَةِ ، وَ انْقَطَعَتِ الْهِجْرَة . «أمّا چون مكّه فتح گرديد ، مانند مدينه ، حكمش حكم دارالإسلام شد و عنوان حكم وجوب هجرت ، بعد از فتح مكّه برداشته شد.»

اين يك نوع هجرت . أمّا قسم دوّم هجرتى است كه مرتبه و فضل قسم أوّل را ندارد .

وَ الْهِجْرَةُ الثّانيَةِ : مَنْ هاجَرَ مِنَ الْأعْرابِ وَ غَزا مَعَ الْمُسْلِمينَ وَ لَمْ يَفْعَلْ كَما فَعَلَ أصْحابُ الْهِجْرَةِ الْاُولَى فَهُوَ مُهاجِرٌ ، وَ لَيْسَ بِداخِلٍ فى فَضْلِ مَنْ هاجَرَ تِلْكَ الْهِجْرَةَ . وَ هُوَ الْمُرادُ بِقَوْلِهِ : «لَا تَنْقَطِعُ الْهِجْرَةُ حَتّى تَنْقَطِعَ التّوْبَةُ».

ميگويد : «هجرت دوّم ، هجرت آن عدّه از أعراب بَدَوى است كه از محلّ سكونت خود حركت ميكنند ، و با مسلمين همراهى نموده و در راه خدا جهاد ميكنند . اين عدّه گرچه هجرتِ بسوى دارالإسلام و بسوى پيغمبر نكرده‏اند ، و آن فضل و شرفى كه آن دسته از مهاجرين دارند ، ندارند ؛ ولى چون بالأخره از جاى خود حركت كرده‏اند و همراه مسلمانان جنگ نموده و جهاد كرده‏اند ، اين هم هجرتى براى آنها محسوب ميشود . و مراد از اينكه پيغمبر فرمود : لَا تَنْقَطِعُ الْهِجْرَةُ حَتّى تَنْقَطِعَ التّوْبَةُ ، همين است.»

فَهَذا وَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ الْحَديثَيْن . بنابراين ، وجه جمع بين اين دو حديث (كه پيغمبر در يك روايت فرمود : لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ ، يعنى بعد از فتح مكّه هجرتى نيست ، و در اينجا كه مى‏فرمايد : لَا تَنْقَطِعُ الْهِجْرَةُ حَتّى تَنْقَطِعَ التّوْبَةُ ، يعنى براى همه أفراد در تمام طول مدّت حياتشان تا وقتى كه ميخواهند از دار دنيا بروند هجرت واجب است) بدين صورت است كه بگوئيم : مراد از هجرت در روايت أوّل ، هجرت به سوى رسول خداست كه خانه و كاشانه خود را رها نموده بسوى رسول خدا هجرت كنند ؛ و أمّا مقصود از هجرت در حديث دوّم ، عمل همين أفرادى است كه در خانه‏هاى خود هستند و بسوى رسول خدا هجرت نميكنند ، وليكن با مجاهدين فى سبيل الله در راه خدا جنگ ميكنند ؛ كمك به إسلام كرده و كشته ميشوند يا ميكشند و در زمره سربازان إسلام هستند ؛ كه اين هجرت تا پايان زندگى باقى است .

بعد مى‏گويد : وَ إذا اُطْلِقَ فى الْحَديثِ ذِكْرُ الْهِجْرَتَيْنِ فَإنّما يُرادُ بِهِما هِجْرَةُ الْحَبَشَةِ وَ هِجْرَةُ الْمَدينَة (16) . «اگر در حديثى ذكر هجرتين به ميان آمد ـ هجرتين إشاره است ؛ زيرا ألف و لام ، ألف و لام عهد است ـ إشاره به دو هجرت خاصّ است : يكى هجرت أوّل مسلمانان به سوى حبشه ، و دوّم هجرت آنهاست از مكّه به سوى مدينه.»

اين بود مجموع معانى‏اى كه براى تَعَرّب و هجرت ذكر نموده‏اند ؛ و رواياتى كه در توجيه آيه مباركه سوره أنفال لازم بود بيان شود .

اينك استشهاد ما از اين آيه مباركه چيست ؟

محلّ استشهاد ما ـ همانطور كه آية الله علّامه طباطبائى قدّس اللهُ تربَته الزّكيّة فرمودند ـ اين است كه : اين وَلايت ، انحصارى در خصوص إرث ندارد ، بلكه أعمّ است ؛ يعنى أعمّ از ولايت تعاون و تناصر و غيرهما . بنابراين شامل همه گونه أقسام ولايت است .

إِنّ الّذِينَ ءَامَنُوا وَ هَاجَرُوا وَ جَهَدُوا بِأَمْوَ لِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ اللَهِ وَ الّذِينَ ءَاوَوا وّ نَصَرُوا أُولَنَكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍ .

تمام أقسام ولايت در اينجا براى اين أفراد ثابت است (هر گونه ولايت) ؛ كه از آن جمله ولايت فقيه است . ولايت فقيه ، ولايت بر تمام اُمّت است .

از مجموع اين مباحث اُمورى بدست مى‏آيد :

أوّل اينكه : حتماً بايد شخص فقيه مهاجرت كرده باشد . و أفرادى كه هجرت نكرده باشند ، نمى‏توانند ولايت فقيه داشته باشند .

أفرادى كه الآن در دارالكُفر هستند ، نميتوانند ولايت فقيه داشته باشند ؛ بلكه حتماً بايد بسوى بلد إسلام مهاجرت كنند !

و همچنين أفرادى كه در پُستهاى ولائى هستند ، مثل : رئيس الوزراء ، وزيران ، مدير كلّ‏ها ، أرباب ولايات ، استاندارها ، فرماندارها ، و مثل أفراد مجلس شورى (كه عرض شد : مجلس شورى مجلس ولائى است ، و مجلس وكالت نيست) تمام اين أفراد بايد هجرت به سوى دارالإسلام كرده‏باشند . يعنى در دارالإسلام ، و مهاجر بسوى بلاد إسلام ، و در زير پرچم إسلام باشند ؛ و إلّا ولايت ندارند ؛ به نصّ اين ذيل كه ميفرمايد :

وَالّذِينَ ءَامَنُوا وَ لَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُم مّن وَلَيَتِهِم مّن شَىْ‏ءٍ .

آن كسانيكه إيمان آورده‏اند ولى هجرت نكرده‏اند ، هيچ قسم ولايتى بر شما ندارند ؛ به هيچ قسم ! يعنى نمى‏توانند نخست وزير باشند ، نمى‏توانند مدير كلّ بشوند ، حتّى نمى‏توانند رؤساى إدارات بشوند . بله ، آنها مى‏توانند فرمانبر باشند و مأمور بشوند به أمرى ؛ وليكن نمى‏توانند آمر و فرمانده گردند ؛ و در هيچ يك از سِمَتهاى ولائى ، و شؤون آمران حقّ دخالت ندارند .

در اينجا سؤالى مطرح است ؛ و آن اينكه مقصود از بلاد كفر چيست ؟ جواب اين است كه : مراد از بلاد كفر ، آن شهرهائى است كه پرچم كفر در آنجا در اهتزاز ، و قانون كفر در ميان مردمش حاكم باشد ؛ مثل بلاد يهود و نصارى ، كمونيستها ، سيكها ، مشركين ، گاوپرستها و ... و بر تمام مسلمين واجب است كه از اين بلاد بسوى دارالإسلام (يعنى بلده إسلام بعد از تشكيل حكومت إسلامى) بيايند ؛ زيرا حكومت إسلامى منحصر در اينجاست . پس بر أساس اين آيه واجب است تمام أفراد مسلمان كه امروزه در دنيا زندگى مى‏كنند بيايند در ايران زندگى كنند ؛ چون اينجا بلده إسلام مى‏باشد و پرچم آن ، پرچم إسلام است .

و أمّا اينكه آيا ميتوانند در بعضى از ممالك إسلامى ديگر زندگى كنند ؟ ممالكى مانند پاكستان كه ظاهراً حكومت آن حكومت إسلامى و قوانين آن قوانين إسلام است ؟

جواب اينست كه : در صورتيكه كفر در آنجا نفوذ نداشته باشد إشكالى ندارد ؛ و إلّا زندگى در آن كشورها هم محلّ إشكال است . و همچنين است أمكنه‏اى كه اسم إسلام بر روى آنهاست ، أمّا مسمّاى حكومت إسلام نيست . مثل عراق كه اسماً إسلامى است (بلكه عراق از نظر اسم هم إسلامى نيست ؛ مگر حكومت بعث و بعثى‏ها ميگذارند حتّى اسم إسلام هم باشد ؟!) و مثل عربستان سعودىّ و يا مراكش يا اُردن كه حكومت در اينها به اسم إسلام است و مسمّاى إسلام نيست ، و نفوذ كفر در آنجا وجود دارد . زندگى در چنين ممالكى حرام ، و بر همه مسلمانها واجب است كه از آن أماكن هجرت كنند ، و بيايند بسوى دارالإسلام .

دوّم اينكه : عنوان هجرت به آن تنها متحقّق نمى‏شود كه مردى از بلاد خارجى با گذرنامه به مملكت إسلام مسافرت كند ، بلكه بايد خانه كوچ بيايد ، و لانه و آشيانه و كسب و مسكن و زندگى خود را به دارالإسلام منتقل كند ؛ و از آنجا بريده و منقطع گردد .

بنابراين ، كسانيكه در بلاد كفر علاقه دارند ؛ زن و بچّه و يا ملك و تجارت و يا شغل و كار همچون طبابت و مهندسى دارند و گهگاهى هم به دارالإسلام سرى مى‏زنند مهاجر محسوب نمى‏شوند ، و حقّ ولايت فقيه و پستهاى وزارتى و مجلس شوراى إسلامى و حكومتهاى استاندارى و فرماندارى و ماشابهها را ندارند . عجيب اينجاست كه جمعى از همين أفراد در بدو حكومت إسلامى به دارالإسلام آمده ؛ و همچون بنى‏صدر و قطب‏زاده و دكتر شايگان پستهاى ولائى را إشغال ، و يا ميخواستند إشغال كنند !

سوّم اينكه : حرام است بر قاطنين و ساكنين در بلاد إسلام كه تَعَرّب اختيار كنند ؛ يعنى از دارالإسلام حركت كنند و بسوى بلاد كفر رفته ، در آنجا زندگى كنند .

پس اين أفرادى كه به خارج ميروند و در آنجا زندگى مى‏كنند ، در انگلستان ، در آمريكا ، يا در هندوستان (نه پاكستان چون دولتش دولت إسلاميست) يا در چين ، يا در ژاپن ، يا در شوروى ، تمام آنها عملشان حرام و گناهشان هم ـ طبق كلام پيغمبر ـ گناه كبيره و لا يُغفَر است ؛ حتّى اگر كفّار با آنان بدرفتارى هم نكنند ، بلكه با كمال محبّت و دوستى رفتار كنند . در اينصورت اگر هجرت چنين أفرادى به دارالإسلام آزاد و ممكن بوده و مانعى هم در بين نباشد ، اينك واجب است هجرت كنند .

منظور از سكونت در بلاد كفر مجرّد إقامت است ، خواه تبعه آنجا بشود و يا بصورت مقيم جواز إقامت داشته باشد ؛ در هر صورت إقامه وى در بلاد كفر بوده است . إقامت در بلاد كفر جائز نيست مگر براى ضرورت ؛ و آن ضرورت هم بايد به نظر حاكم باشد . مثلاً حاكم يك نفر را براى سفارت يا براى كارهاى خاصّى ميفرستد ؛ يا من باب مثال ، او ضرورى ميداند كه چند نفر محصّل بروند و در آنجا تحصيل كنند ؛ يا يك مريضى كه بيماريش قابل علاج نيست و أطبّاء هم او را از اينكه بتوانند در اينجا معالجه كنند ، جواب كرده‏اند و ميگويند : حتماً بايد به آنجا بروى ! در عين حال حاكم بايد إمضاء كند ؛ و اگر إمضاء نكند و إجازه ندهد حقّ مسافرت ندارند . غاية الأمر مريض در همين جا ميميرد ، مثل سائر أفراد إنسان كه در كشور إسلام ميميرند ؛ زيرا إنسان يك مردن كه بيشتر ندارد ! در اينصورت چرا برود در آنجا بميرد ؟! و اتّفاقاً خيلى‏ها هم ميروند و آنجا ميميرند .

رسول خدا صلّى الله عليه و آله مى‏فرمايد : بائس ، سَعدبن خَوْلَة است كه هجرت كرد أمّا دوباره رفت در مكّه . با اينكه خانه خدا مَطاف حضرت إبراهيم و إسمعيل است ، أمّا الآن كه در دست پيغمبر نيست دارالشّرك و دارالكفر است ؛ و پيغمبر ميفرمايد : خدايا مرگ ما را در اينجا قرار مده ، تا اينكه ما از آن بيرون برويم . أمّا بعد از اينكه پرچم إسلام در آنجا برافراشته شد ، آنجا دارالإسلام خواهد شد . بنابراين بر تمام مسلمين حرام است كه در غير ضرورت به بلاد كفر رفته در آنجا سكونت گزينند .

و واقعاً اگر مسلمين به اين دستورات عمل ميكردند و از ابتداى أمر كه حكومت ايران حكومت إسلامى شد ، تمام مسلمانهاى دنيا در ايران جمع مى‏شدند ، اينجا چه قدرتى بوجود مى‏آمد ! سرمايه‏ها همه در اينجا جمع ميگرديد ، نيروهاى فكرى اينجا بود ، أمّا همه برخاستند و فرار كردند .

به متخصّصينى كه تديّن و تعهّد ندارند ، ميگويند متخصّص ! آن متخصّصى كه غيرت دينى نداشته باشد ، در أصل وجود و ذاتش خيانت باشد ، چه قيمتى دارد ؟! نتيجه‏اش هم اين است كه تمام ثروتهاى مالى و جانى را در زير پرچمهاى كفر ميبرند ـ كما اينكه بردند ـ و به آن هم دلخوش هستند . در حالتى كه اينها مى‏ميرند ، و شكّى نيست كه به جهنّم ميروند و با يهود و نصارى محشور مى‏شوند .

پس اى مؤمنين ! شما نگوئيد : ما فرزندانمان را بدانجا مى‏فرستيم ، و آنها برايمان كاغذ مى‏نويسند كه : من اينطور نماز ميخوانم ، اينطور روزه ميگيرم ، اينطور در انجمن إسلامى شركت ميكنم ، و أمثال اين سخنان . آقايان گول اين حرفها را نخوريد ! خيلى از أفراد از اين گونه حرفها فريب خوردند ؛ و نتيجه آن مغرور شدنها هم بر آنها ظاهر شده ، ديدند ثمرات شوم و نتايج تربيت خارجيان را كه دين و شرف و إنسانيّت را بر باد فنا داده است .

إسلام براى ما مِنهاجى معيّن كرده است و ميگويد : ولىّ فقيه بايد مهاجر بسوى دارالإسلام باشد . بنابراين ، شخصى كه مجتهد أعلم است و مثلاً در آمريكا زندگى ميكند ، يا در همين حكومت إسلامى كه أفرادى به خارج رفته بودند و ساليان دراز از عمر خود را در آنجا بسر آورده بودند ، و تا نام حكومت آمد به ايران هجوم آوردند تا پستهاى حكومتى (وزارت ، وكالت و حتّى نخست وزيرى و رئيس جمهورى) را تصاحب كنند و خود را كانديداى اين مناصب نمودند ـ با آن وضع نا متناسب ! با ريشهاى تراشيده و با آن كراوات و زنّارى كه پنجاه سال به گردن بسته بودند ـ نمى‏شود آنها را براى ولايت انتخاب نمود . و خدا رحم كرد كه اين پستها را نگرفتند ، يا آنهائى كه گرفته بودند زود از دست دادند ؛ و إلّا اگر گرفته بودند كار خيلى خراب ميشد . و اين خلاف صريح آيه قرآن است كه مى‏فرمايد : «آن كسانيكه در تحت ولايت كفر هستند ، آنها حقّ ولايت ندارند» در تمام شؤون ولايت ؛ أعمّ از ولايت فقيه يا اُمور ولائيّه كه زير دست اوست ؛ مانند : مجلس شورى و أهل حلّ و عقد (اگر آنها را خصوصى‏تر از مجلس شورى بدانيم ، مانند شوراى نگهبان) و همچنين هيئت وزراء و سائر پستها .

اللَهُمّ صَلّ عَلَى مُحَمّدٍ وَ ءَالِ مُحَمّد

پى‏نوشتها:

1) آيه 72 ، از سوره 8 : الأنفال

2) در تعليقه كتاب «الفردوس الأعلى» كه از تأليفات مرحوم آية الله حاج شيخ محمّد حسين آل كاشف الغطاء مى‏باشد در ص 139 از مرحوم آية الله سيّد محمّد علىّ قاضى درباره صاحب كتاب «احتجاج» : أحمد بن علىّ بن أبى طالب طَبْرِسّى گويد :

وَ طَبْرِسىّ نِسْبَةٌ إلَى طَبْرِس ، وَ هِىَ رُسْتاقٌ بَيْنَ إصْفَهانَ وَ قاشانَ وَ قُمّ . و طَبْرِس بِالطّآءِ الْمُهْمَلَةِ الْمَفْتوحَةِ وَ الْبآءِ المُوَحّدَةِ السّاكِنَةِ وَ الرّآءِ الْمَكْسورَةِ وَ السّيْنِ الْمُهْمَلَةِ ، مُعَرّبُ تَفْرِشِ الحَاليّةِ بِإيران كَما عَنِ الْعَلّامَةِ الْمَجْلِسىّ (ره) . وَ الْقَوْلُ بِأَنّ الطّبْرِسىّ مَنْسوبٌ إلَى طَبَرِسْتان ـ كَما هُو الْمَشْهور ـ اشْتِباهٌ مِنْ بَعْضِ السّلَف ؛ وَ مِنْهُ تَسَرّبَ الْوَهْمُ إلَى أكْثَرِ الْخَلَفِ كَما حَقّقْنا ذَلِك تَفْصيلًا فى الْمَقالَةِ الّتى نَشَرْناها فى مَجَلّةِ «الْعِرْفان» ص 371 إلى 375 ، ج 3 ، مج 39 ، ط صَيْدا . و انْظُرْ أيْضًا إلَى «تاريخ بَيْهَق» ص 242 ، ط طهران ؛ وَ إلَى ذَيْلِ ذَلِك التّاريخ ، ص 347 ـ 353 ؛ وَ إلَى ما ذَكَرَهُ خَطيبُنا الْعَلّامَةُ الْواعِظُ الْجَرَنْدابىّ فى تَعْليقاتِهِ عَلَى «شَرْحِ عَقآئدِ الصّدوق» ص 59 ، ط 2 تبريز ايران . انتهى .

در تعليقه كتاب «جَنّةُ المَأْوَى» تأليف شيخ محمّد حسين آل كاشف الغطاء ، أيضاً مرحوم آقا سيّد محمّد علىّ قاضى در ص 267 گويد : الطّبْرِسىّ مَنْسوبٌ إلَى طَبْرِس (طبرش) مُعَرّبُ «تَفْرِش» الْحاليّةُ بِإيران ؛ و الشّيخُ صاحِبُ «الِاحْتِجاج» و الطّبْرِسىّ صاحِبُ «مَجْمَع البيان» و ابنه صاحِبُ «مَكارِم الأخلاق» وَ حَفيدُهُ صاحِبُ «مِشكَوُة الأنوار» مَنْسوبونَ إلَيْها ، لا إلَى «طبرستان» مازَندران كَما هُوَ الْمَشْهورُ شُهْرَةً لا أصْلَ لَها ؛ وَ قَدْ حَقّقْنا ذَلك فى بَعْضِ مَقالاتِنا الْمُنْتَشِرَةِ فى مَجَلّةِ «الْعرْفان» الصّادِرَةِ فى صَيْدا ـ لبنان .

أقول : يكوقت بحث در لفظ طَبَرْسِىّ و صحّت انتساب آن به طبرستان كه مازندران است مى‏باشد ؛ و يكوقت بحث در محلّ سكونت و إقامت صاحب كتاب «احتجاج» است كه آيا مازندران بوده و يا تفرش بوده است . و ما در هر دو موضوع بحث ميكنيم .

أمّا در صحّت صيغه نسبت از طَبَرستان به لفظ طَبَرْسِىّ ، اين با هيچيك از قواعد عربى مطابق نيست ؛ زيرا در ساختن صيغه نسبت از كلمات مركّبه همچون سيبويه و بعلبكّ قاعده آنست كه جزء دوّم را حذف مى‏كنند و ياء نسبت را در آخر كلمه أوّل در ميآورند و ميگويند : سيبِىّ و بَعْلِىّ . و گاه مى‏شود در صورتيكه كلمه سنگين نشود ، بالأخصّ در مركّبات فارسى كه عرب به تركيب آنها توجّه ندارد ، ياء نسبت را در آخر كلمه درمى‏آورند و مى‏گويند : اردستانىّ و خُجستانىّ ، در نسبت به اردستان و خجستان . و گاه ميشود كه از دو جزء كلمه ، لفظى چهار حرفى بر وزن جَعْفَر بنا ميكنند و آنرا منسوب قرار ميدهند ؛ مثل حَضْرَمِىّ در نسبت به حَضْرَمُوت . ليكن اين قسم سماعى است و بر آن قياس نمى‏توان نمود .

و مطابق اين قاعده در نسبت به طبرستان ، يا بايد گفت : طَبَرِىّ ، يا طَبَرِسْتانىّ ، يا طَبْرَسِىّ بر وزن جَعْفَرِىّ . و أئمّه لغت از اين سه وجه ، وجه أوّل را اختيار كرده ، و در تواريخ و تراجم طَبَرىّ گويند .

و على كلّ تقدير ، در نسبت به طبرستان ، طَبَرْسِىّ صحيح نخواهد بود ؛ و روى همين نظر براى آنكه در نسبت به طَبَرِيّة كه قصبه‏ايست در اُردُن و قاعدةً بايد طَبَرىّ استعمال كنند ،

3) «مجمع البيان» طبع صيدا ، ج 2 ، ص 561 براى آنكه با طَبَرىّ منسوب به طَبَرستان اشتباه نشود ، طَبَرَانِىّ استعمال كرده‏اند ، خلافًا للقياس فرقًا بينهما .

در «أعيان الشّيعة» طبع دوّم ، ج 9 ، ص 65 گويد : (الطّبْرِسىّ) نِسبةٌ إلى طَبَرِسْتان بفَتحِ أوّلِه و كَسْرِ ثانيه [ در «لغت‏نامه دهخدا» طَبَر (طَ بَ) معرّب تَبَر ، فأس است ؛ انتهى . فلهذا با فتحه ثانى است نه با كسره . و علّت زيادى طبر در مازندران اينست كه بواسطه انبوه درختان ، عبور جيش و سپاه ممكن نبود و مجبور بودند درختان را با طبر بيندازند.] (و آستان) النّاحية ؛ أى بلادُ الطّبر (و الطّبر) بالفارسيّة ما يُقْطَعُ بِه الْحَطَبُ و نَحوُهُ لِكَثرةِ ذَلِكَ عِنْدَهُم . والأكثر أن يُقالَ فىِ النّسبةِ إلى طَبَرِسْتان : طَبَرىّ و فى النّسبةِ إلى طَبَريّة فلسطين : طَبَرانىّ عَلَى غَيرِ قِياسٍ لِلفَرقِ بَينهما كما قالوا : صَنْعانىّ و بَهْرانىّ و بَحْرانىّ فى النّسبةِ إلى صَنعآء و بَهرآء و البَحْرين . و ما يُقال : إنّه لَمْ يُسْمَعْ فى النّسبَة إِلى طَبَرِسْتان طَبَرىّ غَيرُ صَحيحٍ ؛ بَلْ هُو الأكثر . و لَو قيل : إنّه لَم يُسمَعْ فى النّسبَةِ إلَيها طَبَرْسىّ ، لكانَ وَجْهًا لما فى «الرّياض» عَن صاحبِ «تاريخ قمّ» المُعاصر لِابنِ العميد من أنّ طبْرس ناحيةٌ معروفةٌ حَوالىَ قمّ مُشتملةٌ على قُرىًو مَزارَع كَثيرةٍ و أنّ هذا الطَبْرَسىّ و سآئرِ العُلمآء المَعْروفين بالطّبْرسى منسوبون إلَيها ؛ إلخ .

و أمّا بحث در محلّ إقامت و مواطن أفرادى كه به طَبَرْسِىّ معروف شده‏اند ، پس ميگوئيم :

1 ـ طَبَرْسِىّ : أبومنصور أحمد بن علىّ بن أبى طالب طَبَرْسِىّ صاحب كتاب «احتجاج» از أهل سارى* كه يكى از شهرهاى مازندران است بوده است ، چنانكه شاگرد او : محمّد بن علىّ بن شَهْر آشوب سَرَوى مازندرانى متوفّاى 588 منسوب به سارى است ؛ او در أواسط قرن ششم از هجرت بوده ، و با أبوالفتوح رازى ، و با فَضْل بن حَسَن طَبْرِسِىّ صاحب كتاب «مجمع البيان» متوفّاى 548 معاصر بوده است ؛ خودش با دو واسطه از شيخ طوسىّ ، و با چند واسطه از شيخ صدوق روايت ميكند . شهيد أوّل در «غاية المراد» فتاوى و أقوال او را بسيار نقل مى‏كند . كتاب «الاحتجاج على أهل اللجاج» بسياركتاب معروف و معتمدٌ عليه و جليلى است ؛ و وى را بايد طبرىّ گفت .

2 ـ طَبَرِىّ يا طَبَرْسِىّ : الحسن بن علىّ بن محمّد بن الحسن ، عماد الدّين ، يا عماد طبرىّ ، صاحب كتاب «أسرار الإمامة» و «كامل بهائىّ» او نيز از مازندران بوده ، و تا سنه 698 حيات داشته است ، و وى را بايد طبرى گفت .

3 ـ طَبْرِسِىّ : أبوعلىّ فَضْل بن حَسَن بن فَضْل صاحب تفسير «مجمع البيان» و طَبْرِس ، معرّب تَفْرِش است كه شهرى است بين قم و كاشان و اصفهان . او از أهل تفرش بوده است ؛ سپس در مشهد سناباد طوس متوطّن بوده و پس از آن در سنه 520 به سبزوار رفته ، و در شب عيد أضحى در ماه ذوالحجّة الحرام از سنه 548 رحلت نموده ، و تابوت او را به مشهد مقدّس نقل و در قرب مسجد قتلگاه دفن كردند .

اين مرد از أعاظم رجال علم و أدب بوده ، و در علم نحو و عربيّت بى‏نظير بوده است ؛ كتب ديگرى غير از «مجمع البيان» دارد ؛ و او را و فرزند و نواده او را ـ كه خواهد آمد ـ بايد طَبْرِسِىّ گفت ؛ كه خطأً و اشتباهاً به طَبَرْسِىّ مشهور شده‏اند . او را طَبْرِسِىّ بزرگ گويند .

4 ـ طَبْرِسِىّ : أبونَصْر رضىّ الدّين الحَسَن بن الفَضْل بن الحَسَن صاحب كتاب جليل و شريف «مكارم الأخلاق» است . او فرزند صاحب تفسير «مجمع البيان» است ؛ و مصادر رجال و تراجم تصريح كرده‏اند كه : كان فاضلا فقيهًا محدّثًا جليلًا . او غير از «مكارم الأخلاق» كتب ديگرى هم دارد .

5ـ طَبْرِسِىّ : أبوالفَضْل علىّ‏بن‏الحَسَن بن‏الفَضْل بن‏الحَسَن صاحب‏كتاب «مشكوة الأنوار» است . او اين كتاب را در تتميم و تكمله كتاب پدرش «مكارم الأخلاق» نوشته است .

و از آنچه ذكر شد ، صاحب «مجمع البيان» : أبوعلىّ فَضْل بن حَسَن ، و فرزندش : أبونَصْر حَسَن بن فَضْل ، و نواده‏اش : أبوالفَضْل علىّ بن حَسَن ، تفرشى بوده‏اند ؛ و همه آنان را در لقب بايد طَبْرِسِىّ گفت .

تراجم اين بزرگان در «روضات الجنّات» و «أعيان الشّيعة» و «الكنى و الألقاب» و «ريحانة الأدب» آمده است . و در «لغت نامه دهخدا» راجع به كلمه طبرسىّ و استناد و انتساب آنان بحث مشبعى كرده است .

6 ـ طَبَرْسِىّ : حاج ميرزا حسين نورىّ بن العلّامة شيخ محمّد تقىّ نورىّ صاحب كتاب «مستدرك الوسآئل» و «نجم ثاقب» و «دارالسّلام» و «لؤلؤ و مرجان» و كتب ديگر از أهل مازندران بوده است . و به همين مناسب خواهرزاده او شهيد مظلوم : آية الله حاج شيخ فضل الله نورى كه او نيز به طَبَرْسِىّ معروف است ؛ از أهل نورِ مازندران بوده‏اند . و اين دو نفر را بايد طَبَرىّ گفت ؛ و طَبَرْسِىّ غلط است .

أفراد ديگرى از رجال علم و أدب نيز به طَبَرسِىّ معروفند كه شرح آنان در كتب تراجم آمده است و ما بجهت اختصار و إيجاز بهمين قدر اكتفا كرديم .

دركتاب «علماء معاصرين» قسمت دوّم ، ص 278 و 279 ، از مرحوم آية الله آقا ميرزا دائى آقا ميرزا محمّد طهرانى عسكرى رضوان الله عليه (دائى پدر ما) در كتاب «مستدرك البحار» در ضمن إجازه شيخ عبدالله سماهيجى آورده است كه : چند نفر از علماء ما در مؤلّف «احتجاج» طبرسى كه أحمد بن أبى طالب است اشتباه كرده ، و آن كتاب را به أبوعلىّ صاحب تفسير «مجمع البيان» نسبت داده‏اند . از جمله آنان ابن أبى جمهور أحْسَائىّ صاحب «غوالى اللئالى» است ؛ و از جمله صاحب «رساله مشايخ الشّيعة» و از جمله فاضل أمين أسترآبادى صاحب «فوائد المدنيّة» و از جمله سيّد هاشم بن سليمان بحرانى است . مؤلّف كتاب «علماء معاصرين» گويد : و از آنجمله سيّد عبدالمجيد حائرى معاصر صاحب كتاب «ذخيرة الدّارين» است ؛ انتهى.

و صاحب «أعيان الشّيعة» در ج 9 ، از طبع دوّم ، ص 67 تصريح به اين اشتباه از اين علماى أعلام نموده است ؛ و در ص 66 گويد : فى «رياض العلمآء» أنّ هذا الطّبَرْسىّ المُتَرجَمُ(يعنى أبومنصور : أحمد بن علىّ بن أبى طالب) غَيرُ صاحبِ «مَجمَع البَيان» لِكنّه مُعاصرٌ له و هُما شَيْخا ابنِ شَهْر آشوب و اُسْتاذاه . قالَ : و ظَنّى أنّ بَيْنهما قَرابةً و كذا بَيْنهما و بَيْن الشّيخ حَسنِ بنِ عَلىّ بنِ مُحمّدِ بنِ عَلىّ بنِ الحَسنِ الطّبَرْسىّ المُعاصِر للخواجةِ نَصير الدّين الطّوسىّ .

* در «لغت نامه دهخدا» مجلّد ط ، ص 139 در آخر ستون أوّل گويد : مؤلّف «روضات الجنّات» آرد (ص‏18) : أبومنصور أحمد بن علىّ بن أبى طالب الطّبرسى از مردم طبرستان بفتح طا و با و راء و إسكان سين چنانكه حازمى بر آن رفته و عامّه نيز همين عقيده را دارند ، يا بفتح دو حرف نخستين با سكون سين ، صاحب ترجمه ، أهل سارى كه يكى از شهرستانهاى مشهور مازندران است بوده ، چنانكه شاگرد مشهور او : محمّد بن علىّ بن شهر آشوب السّروى المازندرانى رحمه الله نيز منسوب به سارى مى‏باشد ؛ إلخ .

أمّا در «أعيان الشّيعة» طبع دوّم ، ج 9 ، ص 65 و 66 در ترجمه حال او چنانكه در متن ديديم ؛ بنابر قول ملّا عبدالله أفندى صاحب «رياض العلمآء» از صاحب «تاريخ قم» كه معاصر ابن عميد بوده است ، وى را از أهل تفرش كه از نواحى معروفه أطراف قم است ميداند .

4) قسمتى از آيه 75 ، از سوره 8 : الأنفال

5) الميزان فى تفسير القرءَان» ج 9 ، ص 147

6) الميزان فى تفسير القرءَان» ج 9 ، ص 147

7) مناقب» طبع سنگى ، ج 1 ، ص 183 و 184 ؛ و از طبع حروفى ، ج 1 ، ص 261

8) بحار الأنوار» طبع حروفى ، ج 47 ، ص 176

9) الإمام الصّادق» ج 2 ، ص 8

10) وفات شيخ أبوعلىّ فضل بن حسن بن فضل طبرسى صاحب «مجمع البيان» در سنه 548 هجريّه قمريّه بوده است ؛ و بنابراين ، دوران حيات او ، در أواخر قرن پنجم و نيمه أوّل قرن ششم بوده و تا اين زمان (1410 هجريّه قمريّه) نُه قرن ميگذرد .

11) مجمع البيان» طبع صيدا ، ج 2 ، ص 562

12) الميزان فى تفسير القرءَان» ج 9 ، ص 144 و 145

13) نهايه» ابن أثير ، ج 3 ، ص 202 ، مادّه عَرَبَ

14) صدر آيه 18 ، از سوره 4 : النّسآء

15) صدر آيه 111 ، از سوره 9 : التّوبة

16) نهايه» ابن أثير ، ج 5 ، ص 244 ، مادّه هَجَرَ