بسم الله الرحمن الرحیم
 
نگارش 1 | رمضان 1430

 

صفحه اصلی | کتاب ها | موضوع هامولفین | قرآن کریم  
 
 
 موقعیت فعلی: کتابخانه > مطالعه کتاب ولایت فقیه در حکومت اسلام ( 2 ), حاج شیخ محسن سعیدیان   مناسب چاپ   خروجی Word ( برگشت به لیست  )
 
 

بخش های کتاب

     dars13 -
     dars14 -
     dars15 -
     dars16 -
     dars17 -
     dars18 -
     dars19 -
     dars20 -
     dars21 -
     dars22 -
     dars23 -
     dars24 -
     fehrest -
     index -
     page1 -
 

 

 
 

درس بيست و چهارم : ميزان أعلميّت فقيه ، أعلميّت او به كتاب الله است

أعُوذُ بِاللَهِ مِنَ الشّيْطَانِ الرّجِيمِ

بِسْمِ اللَهِ الرّحْمَنِ الرّحِيمِ

وَ صَلّى اللَهُ عَلَى سَيّدِنَا مُحَمّدٍ وَ ءَالِهِ الطّيّبِينَ الطّاهِرِينَ

وَ لَعْنَةُ اللَهِ عَلَى أعْدَآئِهِمْ أجْمَعِينَ مِنَ الْأنَ إلَى قِيَامِ يَوْمِ الدّينِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوّةَ إلّا بِاللَهِ الْعَلِىّ الْعَظِيمِ

بحث منتهى شد به اينجا كه : براى ولايت فقيه و مرجعيّت در فتوى أعلميّت لازم است ؛ يعنى شخص والى و شخص مفتى بايد أَعْلَمُ مَنْ فِى الْأُمّةِ باشند .

حال كلام در اين است كه : مراد از علم چيست ؟ و مناط أعلميّت كدام است ؟

محمّد بن يعقوب كلينى (قدّه) روايت مى‏كند از محمّد بن حسن و علىّ‏بن محمّد ، از سهل بن زياد ، از محمّد بن عيسى ، از عبيدالله بن دهقان ، از دُرُست واسطى ، از إبراهيم بن عبدالحميد ، از حضرت أبوالحسن ، موسى إمام كاظم عليه السّلام كه فرمود :

دَخَلَ رَسُولُ اللَهِ صَلّى اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ وَ سَلّمَ الْمَسْجِدَ فَإذًا جَمَاعَةٌ قَدْ أَطَافُوا بِرَجُلٍ . فَقَالَ : مَا هَذَا ؟ فَقِيلَ : عَلاّمَةٌ ! فَقَالَ : وَ مَا الْعَلاّمَةُ ؟ فَقَالُوا لَهُ : أَعْلَمُ النّاسِ بِأَنْسَابِ الْعَرَبِ وَ وَقَآئِعِهَا ، وَ أَيّامِ الْجَاهِلِيّةِ ، وَ الْأَشْعَارِ الْعَرَبِيّةِ . قَالَ: فَقَالَ النّبِىّ صَلّى اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ وَ سَلّمَ : ذَاكَ عِلْمٌ لَا يَضُرّ مَنْ جَهِلَهُ ، وَ لَايَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ .

ثُمّ قَالَ النّبِىّ صَلّى اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ وَ سَلّمَ : إنّمَا الْعِلْمُ ثَلاَثَةٌ : ءَايَةٌ مُحْكَمَةٌ ، أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ ، أَوْ سُنّةٌ قَآئِمَةٌ ؛ وَ مَا خَلاَهُنّ فَهُوَ فَضْلٌ (1) .

«رسول خدا داخل مسجد شدند و ديدند گروهى از مردم گرداگرد مردى را گرفته ، به دور او اجتماع كرده‏اند . حضرت فرمودند : اين چيست ؟! گفتند : علّامه است ! حضرت فرمودند : علّامه چيست ؟ گفتند : داناترين مردم است به أنساب عرب و تاريخ و وقايع آنها و جرياناتى كه در عصر جاهليّت واقع شده‏است ، و به أشعار عرب .

حضرت موسى بن جعفر عليهما السّلام فرمودند : در اين حال رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمودند : اين علمى است كه با ندانستن آن كسى را ضررى نمى‏رسد ، و با دانستن آن كسى را منفعتى عائد نخواهد شد .

سپس رسول خدا فرمودند : علم منحصر در سه چيز است : آيه محكم ، و يا فريضه عادله ، و يا سنّت قائمه ؛ و غير از اين سه چيز ، هر چه باشد زيادى است.»

و همچنين اين حديث شريف را مرحوم محدّث جليل ، فيض كاشانى در «محجّةالبيضآء» (2) روايت نموده‏است ؛ و مجلسى رحمةالله‏عليه در «بحارالأنوار (3) » از چهار كتاب «أمالى» صدوق و «معانى الأخبار» و «سرآئر» و «غوالى اللَالى» روايت كرده است و شرحى پيرامون آن (به همان نَهَجى كه در «مرءَاة العقول» است) ميدهد ؛ و ما اينك شرح او را در «مرءَاة العقول» بيان مى‏كنيم .

و أيضاً اين حديث را غزالى در «إحيآء العلوم» (4) آورده‏است .

و با اينكه مرحوم مجلسى در «مرءَاة العقول» اين حديث را از أحاديث ضِعاف شمرده است ، ليكن چون بزرگان ، همه در كتابهاى خود ذكر كرده‏اند و مَتنش متنى است مورد اعتبار ، يعنى متنش حاوى مضمونى است كه آيات قرآن و روايات ديگر آن را تقويت و تأييد مى‏كند ، و يكى از جهات جابره روايات ضِعاف ـ همانطورى كه سابقاً بيان كرديم ـ انجبار به شهرت عملى يا شهرت فتوائى است ؛ بنابراين ، روايت معتبر و مورد قبول واقع مى‏شود .

يكى از جهات جابره اعتبار است ؛ اعتبار يعنى متن حديث متنى باشد كه قرائن كثيره‏اى از آيات يا روايات مؤيّد آن قرار گيرد ؛ اين روايت را معتبره مى‏گويند ؛ يعنى متنش و مضمونش مورد اعتبار است .

متن اين حديث شريف از همين قبيل است ؛ زيرا مطالبى كه در روايات ديگر بيان شده‏است ، گرچه به صورت انحصار علم در اين سه موضوع نيست وليكن آنچه از روايات كثيره‏اى كه محدّثين در أبواب علم و عقل از رسول خدا و أئمّه عليهم السّلام نقل كرده‏اند استفاده مى‏شود ، از اين سه أمر خارج نيست ؛ و مضمون اين روايت ، همان مضامينى است كه در آن روايات كثيره متفرّقه آمده است . بنابراين در سند جاى إشكالى نيست و قابل قبول است .

أمّا در شرح اين گفتارِ حضرت رسول صلّى الله عليه و آله ، مرحوم مجلسى بيانى دارد و محقّق فيض بيانى ديگر و محقّق ميرداماد نيز بيانى ديگر .

مجلسى در «مرءَاة العقول» (5) در شرح اين حديث مى‏گويد : اينكه رسول خدا فرمودند : مَا هَذَا ؟ و نگفتند : مَنْ هَذَا ؟ در حالتى كه بايد بگويند : مَنْ هَذَا ؟ (زيرا سؤال از هويّت عاقل است نه غير عاقل ؛ و لفظ «مَا» براى غير عاقل استعمال مى‏شود و لفظ «مَنْ» براى عاقل . يعنى بايد بگويند : اين چه كسى است ؟ نه اينكه بگويند : اين چه چيزى است؟) بدين علّت است كه بفهمانند : شما كه مى‏گوئيد : اين علّامه است ، استفاده لفظ علّامه در اينجا غلط است . و علّت ديگر تحقير و پست شمردن و تأديب او بوده است .

حضرت مى‏خواهد بفرمايد كه : أصلاً اين علم در حكم لاعلم است ؛ و اين شخص كه متّصف به اين علم است ، ساقط از درجه عقل و علم است ؛ و لذا به او مانند ذوى العقول نبايد خطاب نمود . البتّه اين مسأله در علم بيان مفصّلاً بحث شده‏است .

و أمّا اينكه پس از آن رسول خدا فرمودند : علّامه چيست ؟ يعنى حقيقت علم وى كه به آن وصف ، متّصف به علّامه شده است چيست ؟ كدام نوع از أنواع علّامه است ؟ تنوّعش به اعتبار كدام يك از علوم است ؟ معنى علّامه‏اى را كه شما گفته‏ايد و بر وى إطلاق نموده‏ايد ، كدام است ؟!

تا اينجا مرحوم مجلسى مطلب را بيان مى‏كند ، سپس به تحقيق در معنى اين سه أمرى كه رسول خدا صلّى الله عليه و آله ، علم را در آن سه چيز منحصر كرده‏اند مى‏پردازد ، و پس از چند احتمالى كه در مسأله مى‏دهد مى‏فرمايد : مراد از آيه محكمه ، براهين عقليّه بر اُصول دين است كه از قرآن استنباط شده است ؛ چون محكم است و با شكوك و شبهات زائل نمى‏شود . و مراد از فريضه ، أحكام واجبات ؛ و مراد از سنّت ، أحكام مستحبّات است ؛ چه آنكه از قرآن أخذ شوند و چه از غير قرآن .

زيرا محكم در مقابل متشابه است ؛ و آيه محكمه به آيه‏اى مى‏گويند كه در دلالت بر مراد نياز به تأويل ندارد . و عقائد و اُصولى كه چنين باشند ، إحكام و استحكام دارند . و أمّا علّت آنكه فريضه يعنى واجب را به صفت عادله توصيف كرده است ، آنست كه : از كتاب و سنّت به طور مساوى ، بدون جور و حيف و تمايل به خلاف أخذ شده است .

آنگاه مرحوم مجلسى (قدّه) از ابن أثير در «نهايه» نقل كرده است كه او مى‏گويد : مراد از عدل در عبارتِ «فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ» عدالت در قسمت است ؛ يعنى حقوق واجبه‏اى كه به طور عدالت بر سهام مذكورى كه در كتاب و سنّت وارد شده است بدون جور و ظلم أدا شود ؛ يعنى أنّها مُسْتَنْبَطَةٌ مِنَ الْكِتابِ وَ السّنّةِ فَتَكونُ هَذِهِ الْفَريضَةُ تَعْدِلُ بِما اُخِذَ عَنْهُما .

محقّق فيض در شرح اين حديث ، در كتاب شريف «وافى» (6) مى‏فرمايد : علّامه بمعنى كثير العلم است و «تاء » آن براى مبالغه است ؛ و رسول خدا با عبارت : لَايَضُرّ مَنْ جَهِلَهُ ، تنبيه فرموده است كه : آن علم در حقيقت علم نيست ؛ زيرا علم حقيقى آنست كه ندانستن آن به معاد إنسان ضرر برساند ، و دانستن آن در يَوْمُ التّناد نفع برساند . نه آنچه كه عوام آنرا مى‏پسندند و دام و تله‏اى براى شكار حُطام دنيا قرار مى‏دهند . سپس رسول‏خدا صلّى‏الله‏عليه‏وآله ، علم نافع را كه در شرع بر فرا گيرى آن ترغيب و تحريص شده‏است بيان مى‏فرمايد ، و آن را منحصر در سه چيز مى‏كند :

آيه محكمه ، إشاره به اُصول عقائد است ؛ چون براهينش آيات محكماتى است كه از عالِم و يا قرآن أخذ مى‏گردد ؛ و در قرآن كريم در بسيارى از موارد كه ذكرى از مبدأ و معاد مى‏آورد ، مى‏گويد : إِنّ فِى ذَ لِكَ لَأيَتٍ يا لَأيَةً .

و فريضه عادله ، إشاره به علم أخلاق است ، زيرا كه محاسن أخلاق از جنود عقل است ، و بديهاى أخلاق از جنود جهل . و چون تحلّى به أوّل و تخلّى از دوّم واجب است ، از آن تعبير به فريضه شده است . أمّا تعبير از آن به صفت عدالت ، براى واسطه بودن آن است در دو طرف إفراط و تفريط .

و سنّت قائمه ، إشاره به أحكام شريعت و مسائل حلال و حرام است .

و انحصار علوم دينى در اين سه چيز معلوم است ، و همان سه أمرى است كه كتاب «وافى» متضمّن بيان آنهاست ؛ و آن مطابق با نشآت سه گانه إنسان است ؛ أوّل براى عقلش ، دوّم براى نفسش ، سوّم براى بدنش ؛ بلكه عوالم سه گانه وجودش كه عالَم عقل و خيال و حسّ باشد .

أمّا اينكه فرموده است : غير از اينها فضل است ، يعنى زائد است و نيازى بدان نيست ؛ يا فضيلت است وليكن بدان درجه نيست .

ميرداماد قَدّس الله سرّه مى‏فرمايد (7) : علم به آيه محكمه علم نظرى است ، كه آن معرفت به خداوند و أنبياء و حقيقت أمر در بَدْو و در عَوْد است ؛ و اين فقه أكبر است . و علم به فريضه عادله علم شرعى است ، كه در آن معرفت به شرائع و سُنن و قواعد و أحكام در حلال و حرام است ؛ و اين فقه أصغر است. و علم به سنّت قائمه علم تهذيب أخلاق و تكميل آداب سفر إلى الله است ؛ و سير و سلوك به سوى او و شناختن منازل و مقامات و بينش بِما فيها مِنَ الْمُهْلِكاتِ وَ الْمُنْجيات است . اين مطالب از مرحوم ميرداماد تا همينجا پايان مى‏پذيرد .

از مجموع اين مطالب ، إجمالاً بدست مى‏آوريم كه : اين سه بزرگوار ، يعنى مرحوم مجلسى و مرحوم فيض و مرحوم ميرداماد ، يك مطلب را مى‏خواهند بيان كنند . يعنى مى‏خواهند بگويند : علم نافع و علم حقيقى ، از مجموع علوم شرعيّه و دينيّه كه موجب كمال إنسان است (از عقائد و أخلاق و عبادات و معاملات و دستورات و تكاليف شرعيّه) خارج نيست .

مرحوم مجلسى (قدّه) آيه محكمه را عبارت مى‏داند از : علم به توحيد و معارف إلهيّه و صفات پروردگار ، كه تقريباً همان معنى است كه محقّق فيض و سيّد داماد براى آيه محكمه مى‏كنند .

بنابراين ، در تفسير آيه محكمه اختلافى ندارند . أمّا در فريضه عادله و سنّت قائمه ، مرحوم مجلسى مى‏فرمايد : فريضه عادله علم به واجبات است ، أعمّ از واجبات فقهى و عملى كه در رسائل عمليّه نوشته شده است ؛ و سنّت قائمه مستحبّات است ، أعمّ از اينكه مستحبّات أخلاقيّه باشد يا اينكه تكاليف مستحبّه .

مرحوم فيض (قدّه) علم فريضه عادله را علم أخلاق مى‏داند ، كه بايد از جنبه إفراط و تفريط جدا باشد ؛ و در هر حال براى إنسان ملكه عادله پيدا شود كه حدّ ميانه است ؛ و چون از علم به توحيد يك درجه پائين تر است ، او را در درجه دوّم شمرده است . و سنّت قائمه را علم به أحكام ظاهريّه گرفته ، كه أعمّ از واجبات و مستحبّات است ؛ و جنبه تعميم را در اينجا آورده ، و لذا در مرحله سوّم قرار داده است . و اين سه ، مجموعاً سه چيزى است كه در ناحيه عقل و در ناحيه نفس و در ناحيه بدن ، موجب كمال إنسان است .

أمّا محقّق ميرداماد (قدّه) فريضه عادله را عبارت از علم فقه معمولى دانسته است ، كه آن را فقه أصغر مى‏گويند ؛ در مقابل فقه أكبر كه همان آيه محكمه باشد ؛ و سنّت قائمه را علم أخلاق گرفته است .

بنابراين ، من حيث المجموع هيچ تفاوتى در استفاده اين بزرگواران از اين روايت نيست ؛ هر كدام از آنها به جهتى اين عبارت را بر همان أصلى كه در ذهن شريف خود داشته‏اند تطبيق كرده و توجيه نموده‏اند .

و ماحصل مطالب اينها اينست كه : علم منحصر است در علم عرفان إلهىّ و توحيد ذات پروردگار و علومى را كه علم حكمت و فلسفه متعاليه و دروس عقليّه متضمّن آنست ، كه اين درجه أوّل از علم است ؛ و از آن گذشته ، علم أخلاق كه به موجب آن ، إنسان از أصحاب اليمين گشته و متخلّق به صفات بزرگان و صفات أولياء مى‏گردد ؛ و در مرحله سوّم ، فقه جوارح كه مقدّمه براى علم أخلاق ، و أخلاق هم مقدّمه براى كمال است . و لذا اين معانى به طور كلّى قابل إنكار نيست ، و براى انحصار علم در اين علوم ثلاثه ، شواهد بسيارى از آيات و روايات است :

اللَهُ الّذِى خَلَقَ سَبْعَ سَمَوَ تٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنّ يَتَنَزّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنّ لِتَعْلَمُوا أَنّ اللَه عَلَى‏ كُلّ شَىْ‏ءٍ قَدِيرٌ وَ أَنّ اللَه قَدْ أَحَاطَ بِكُلّ شَىْ‏ءٍ عِلْمًا (8) .

«خداوند آن كسى است كه آسمانهاى هفتگانه و زمينها را به تعداد آنها آفريد ، و أمر را بين آسمانها و زمينهاى هفتگانه نازل فرمود ؛ براى اينكه شما بدانيد (يعنى تمام آسمانهاى هفتگانه و زمينهاى هفتگانه و نزول أمر از بين آنها ، همه مقدّمه است براى علم شما ، و اينكه بدانيد) : خداوند بر هر چيز تواناست، و خداوند علمش بر هر چيزى إحاطه دارد.» تمام اين دستگاه آفرينش ، مقدّمه علم است .

أميرالمؤمنين عليه السّلام مى‏فرمايد : وَ وَقَفُوا أَسْمَاعَهُمْ عَلَى الْعِلْمِ النّافِعِ لَهُمْ (9) . در روايت است : اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَلَوْ بِالصّينِ (10) . «شما به دنبال علم برويد گرچه در چين باشد.»

در «مصباح الشّريعة» آمده است كه : «قَالَ عَلِىّ عَلَيْهِ السّلاَمُ : اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَلَوْ بِالصّينِ.» وَ هُوَ عِلْمُ مَعْرِفَةُ النّفْسِ وَ فِيهِ مَعْرِفَةُ الرّبّ عَزّ وَ جَلّ (11) .

حضرت اُستادنا الأكرم آية الله علّامه طباطبائى قدّس الله سرّه ، از «غُرر و دُرر» آمُدى از أميرالمؤمنين عليه السّلام در اين معنى نوزده روايت بيان كرده‏اند (12) .

وَ قَدْ اتّفَقَ الْعُلَمآءُ : أنّ شَرَفَ كُلّ عِلْمٍ بِشَرَفِ الْمَعْلومِ ، وَ كُلّ عِلْمٍ يَكونُ مَعْلومُهُ أشْرَفَ الْمَعْلوماتِ يَكونُ ذَلِكَ الْعِلْمُ أشْرَفَ الْعُلومِ ؛ فَأشْرَفُ الْعُلومِ الْعِلْمُ الْإلَهىّ ، لِأنّ مَعْلومَهُ اللَهُ تَبارَكَ وَ تَعالَى ، وَ هُوَ أشْرَفُ الْمَعْلومات .

شواهد مذكوره ، اعتبارات عقلى و روائى و قرآنى است كه براى تأييد مضمون اين حديث شريف بيان شد ؛ پس حديث ، متقن است از جهت اعتبار و مفاد .

حال ، وقتى علم از نقطه نظر شرع منحصر شد در اين سه چيز ، ما مى‏توانيم أعلم را هم مشخّص كنيم ، كه أعلم در اين سه چيز چه كسى ميباشد .

مثلاً اگر در دانشگاه پزشكى كلام از أعلم به ميان آيد ، معلوم است كه مراد أعْلَم مَنْ فِى الْأطِبّآء است ، نه اينكه أعلم در فلان علم و فنّ . وقتى كه از نظر مذاق شارع ، أصل علم منحصر شد در علوم و معارف إلهىّ و علم تهذيب أخلاق و سير و سلوك إلى الله و علم فقه ، و آشنا شدن به سنّت رسول خدا و أئمّه طاهرين صلوات الله عليهم أجمعين ، معلوم مى‏شود : أعلميّت هم كه در بحث ولايت فقيه و مرجعيّت در فتوى از آن بحث مى‏شود ، أعلميّت در همين علوم است .

أعلم بايد كسى باشد كه سيرش به سوى پروردگار تمام شده ، و منازل أربعه را طىّ كرده باشد ، و بعد از فناء فى الله به بقاء بالله رسيده و إنسان كامل شده باشد . چنين فردى مى‏تواند عهده‏دار اين سِمَت گردد ، و إلّا نمى‏تواند متصدّى شود .

براى إثبات اين مطالب سه دليل از روايات (بنا بر فحصى كه تا بحال نموده‏ايم) بدست مى‏آيد ؛ و هيچ بُعدى ندارد كه در أثر فحص ، از اين قبيل مدارك بيشتر بدست آيد .

دليل أوّل : روايتى است كه كلينى با سند صحيح ، عَنْ عِدّةٍ مِنْ أصْحابِنا ، عَنْ أحْمَدَ بْنِ مُحَمّدٍ الْبَرْقىّ ، عَنْ إسْمَعيلَ بْنِ مِهْرانَ ، عَنْ أبى سَعيدِ الْقَمّاطِ ، عَنِ الْحَلَبىّ ، عَنِ الصّادِقِ عَلَيْهِ السّلام روايت مى‏كند كه ، قالَ :

قَالَ أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السّلاَمُ : أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِالْفَقِيهِ حَقّ الْفَقِيهِ ؟! مَنْ لَمْ يُقَنّطِ النّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَهِ ، وَ لَمْ يُؤْمِنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَهِ ، وَ لَمْ يُرَخّصْ لَهُمْ فِى مَعَاصِى اللَهِ ، وَ لَمْ يَتْرُكِ الْقُرْءَانَ رَغْبَةً عَنْهُ إلَى غَيْرِهِ . أَلَا لَا خَيْرَ فِى عِلْمٍ لَيْسَ فِيهِ تَفَهّمٌ ؛ أَلَا لَا خَيْرَ فِى قِرَآءَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَدَبّرٌ ؛ أَلَا لَا خَيْرَ فِى عِبَادَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَفَكّرٌ !

وَ فى رِوايَةٍ اُخْرَى : أَلَا لَا خَيْرَ فِى عِلْمٍ لَيْسَ فِيهِ تَفَهّمٌ ؛ أَلَا لَا خَيْرَ فِى قِرَآءَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَدَبّرٌ ؛ أَلَا لَا خَيْرَ فِى عِبَادَةٍ لَا فِقْه فِيهَا ؛ أَلَا لَا خَيْرَ فِى نُسُكٍ لَا وَرَعَ فِيهِ (13) .

اين روايت را أبونُعَيم إصفهانى به سند ديگرى متّصلاً إلى عاصم بن ضَمْرَة ، از أميرالمؤمنين عليه السّلام روايت مى‏كند كه فرمود :

أَلَا إنّ الْفَقِيه كُلّ الْفَقِيهِ الّذِى لَا يُقَنّطُ النّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَهِ ؛ وَ لَا يؤْمِنُهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَهِ ؛ وَ لَا يُرَخّصُ لَهُمْ فِى مَعَاصِى اللَهِ ؛ وَ لَا يَدَعُ الْقُرْءَانَ رَغْبَةً عَنْهُ إلَى غَيْرِهِ ! وَ لَا خَيْرَ فِى عِبَادَةٍ لَا عِلْمَ فِيهَا ؛ وَ لَا خَيْرَ فِى عِلْمٍ لَا فَهْمَ فِيهِ ؛ وَ لاَ خَيْرَ فِى قِرَآءَةٍ لَا تَدَبّرَ فِيَها (14) .

مُفاد حديث اينست كه : أميرالمؤمنين عليه السّلام فرمود : آيا خبر ندهم شما را از فقيه ، آن كسى كه حقّ فقاهت را أدا كرده است و به جان و روح فقاهت رسيده است ؛ و به حمل شايع صِناعىّ حقيقةً منطبَقٌ عليهِ عنوانِ فقه است و بايد به او فقيه گفت ؟! (يعنى آن كسى كه فقيه است و در فقاهت كامل است ، آن كدام فقيه است ؟!) .

او كسى است كه مردم را از رحمت خدا مأيوس و نااميد نكند ؛ و آنها را از عذاب خدا مأمون نگرداند و در أمن قرار ندهد ؛ و در معاصى پروردگار آنها را آزاد نگذارد (إجازه گناه به آنها ندهد) ؛ و بواسطه رغبتى كه به سوى علوم ديگر غير از قرآن پيدا كرده باشد ، قرآن را ترك نكند . آگاه باشيد ! آن علمى كه در آن تفهّم نباشد خير ندارد ؛ آگاه باشيد ! آن قرائتى كه در آن تدبّر نباشد خيرى در آن نيست ؛ آگاه باشيد ! آن عبادتى كه در آن تفكّر نباشد خيرى در آن عبادت نيست.»

اين روايت خيلى مطالب را به إنسان مى‏فهماند ؛ و حضرت ، فقيه حقيقى را در كسى منحصر مى‏كند كه چهار صفت در او باشد . أوّل : مردم را از رحمت خدا نااميد نكند . دوّم : آنها را از عذاب خدا إيمن نگرداند . سوّم : معاصى خدا را بر آنها حلال نكند . چهارم : از قرآن به سوى كتاب ديگرى إعراض نكند .

مقصود از : مَنْ لَمْ يُقَنّطِ النّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَهِ ، وَ لَمْ يُؤْمِنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَهِ ، كسى است كه مردم را بين خوف و رجاء نگهدارد ؛ زيرا اگر زياد به طرف خوف يا به طرف رجاء متوجّه باشد ، طبعاً مردم هم به دنبال او ، يا خوفشان غلبه پيدا مى‏كند يا رجائشان . و آن كسى كه به كمال مى‏رسد ، بايستى هم حال خوف و رجا خودش مساوى باشد ، و هم مردم را بر همان أساس حركت بدهد.

يعنى خلاصه بايد كسى باشد كه زمام نفس مردم در دست او باشد ؛ إحاطه و سيطره بر نفوس داشته باشد ؛ بتواند مردم را تربيت نفسانى كند و بين خوف و رجاء نگهدارد ؛ نه آنقدر رجاء زياد بدهد كه آنها دست به معصيت بزنند و با آن شدّت رجاء كه البتّه كاذب است خود را به هلاكت بيفكنند ، و نه آنها را از عذاب خدا آنقدر بترساند كه شدّت خوف و خشيت ، آنها را به بيابان و كوهها فرارى بدهد و از اجتماع دور كند ، تا خدا را يك موجود عجيب و غريب و دور از عالم اجتماع ببينند ؛ مثل كسى كه پيوسته در انتظار شكار گنجشكى است ، پروردگار هم همين طور ، مردم را بگيرد و به جهنّم بيندازد !

عمل إنسان (عمل خير و شرّ ، هر دو) مال نفس إنسان است ، و اين نفس بايد در بين اين دو صفت به مقام تكامل خود برسد تا اينكه از همه رذائل پاك شود ، و به صفات جمال متجلّى شده و در حرم پروردگار واقع شود .

اين حالى است ميان حال خوف و رجاء ، كه خود أئمّه عليهم السّلام هم همين طور عمل مى‏كردند ؛ و تا آخرين ساعات زندگى ، از عبادات دست برنداشتند ؛ و بهترين أفرادى بودند كه به أوامر پروردگار عمل مى‏كردند ؛ و از طرفى هم دست به گناه نمى زدند ، معصيت نمى‏كردند و كار خلاف هم انجام نمى‏دادند .

خلاصه : الْفَقِيهُ حَقّ الْفَقِيهِ ، كسى است كه نفوس مردم بدين حال در دست او باشد ، و اين بدون إنسان كامل نمى‏شود . تا شخصى به مقام كمال روحىّ و كمال عرفانى نرسد ، أصلاً نمى‏تواند اين معنى را إدراك كند ؛ و لذا ممكن است به مردم إجازه دهد و بگويد : حالا شما برويد فلان خلاف را انجام بدهيد ، چون الآن مقتضاى زمان و مكان اين نيست كه مثلاً ما فلان أمر پروردگار و يا سنّت رسول الله را إجرا كنيم ! يا نمى‏توانيم إجرا كنيم ! وليكن معاصى پروردگار كه معصيت بودنش در قرآن يا سنّت ثابت است قابل ترخيص نيست ؛ اُصولاً دست فقيه نيست كه بتواند با قوه ولائيّه خود در آن تغييرى بدهد .

أمّا جمله : وَ لَمْ يَتْرُكِ الْقُرْءَانَ رَغْبَةً عَنْهُ إلَى غَيْرِهِ ، يعنى فقيه نمى‏تواند قرآن را رها كرده ، رجوع به سوى غير قرآن كند . تمام علوم براى قرآن است و مقدّمه قرآن . علم تفسير براى قرآن است ؛ علم حديث براى قرآن است ؛ علم أخلاق براى قرآن است ؛ تا برسيم به علم فقه مصطلح معمولى كه أدْوَن العلوم است . اين تازه مقدّمه براى علم أخلاق است و علم أخلاق هم براى تزكيه و تحلّى ، و آن هم مقدّمه براى عرفان إلهى است . تمام اينها براى قرآن است .

بنابراين ، فقيه هميشه بايد با قرآن مأنوس باشد ؛ از خواندن قرآن و ممارست و مزاولت با قرآن ، و تلاوت قرآن فى ءَانآء اللَيْلِ وَ النّهار ؛ و بدست آوردن شأن نزول قرآن ، و حالات پيغمبر در هنگام نزول قرآن ؛ و از مفاد آيات قرآن و مصادرش ، و تأويلات در آيات مؤوّله و محكماتش و ناسخ و منسوخ و مطلق و مقيّدش مطّلع باشد ؛ و خلاصه بايد شخصى باشد كه : عارف به قرآن مِنْ جميع الجهات باشد . مبدأ و أصل علوم إسلامى قرآن است .

حال اگر إنسان قرآن را رها كند و به سراغ علوم ديگر برود ، مثلاً قرآن را كم بخواند و كتاب دعا بيشتر بخواند ، ترك قرآن كرده‏است . يا قرآن را كم بخواند و كتاب حديث مطالعه كند ، يا بعضى از علوم ديگر را بخواند به طورى كه قرآن مهجور شود ، اين شخص ، فقيه حقّ الفقيه نيست ؛ به جان و روح فقه نرسيده و فقه را مسّ نكرده است .

و حقّاً ما شيعيان بايد در اينجا إظهار شرمندگى و خجلت كنيم و اعتراف كنيم كه حقّ قرآن را أدا نكرده‏ايم .

ما در مسأله ولايت خوب جلو آمده‏ايم ، ولى قرآن را ترك كرده‏ايم ؛ و سنّى‏ها قرآن را گرفتند و ولايت را رها كردند ؛ و لذا هر دو فرقه بالنّتيجه دستمان خالى است . زيرا كه پيغمبر فرمود : هُمَا مُقْتَرِنَانِ ، يكى از ديگرى جدا نمى‏شود؛ پس اگر يكى را ترك كرديم و ديگرى را گرفتيم ، بالملازمه «إنّاً» كشف مى‏كنيم كه : ديگرى هم از دستمان رفته است .

چه عبارت بزرگى فرمود اُستاد ما ، آيت عظماى إلهىّ ، علّامه طباطبائىّ رضوان الله تعالى عليه ! روزى فرمود : شما شيعيان ، قرآن را رها كرديد و ولايت را گرفتيد ، و عامّه به عكس ، قرآن را گرفتند و ولايت را رها كردند و بالنّتيجه هر دو از دستمان رفت .

ما شيعيان بايد اعتراف كنيم كه : به قرآن وارد نيستم ؛ بچّه‏هاى ما قرآن نمى‏دانند ، در حالى كه بچّه زود قرآن را حفظ مى‏كند . پسرهاى پانزده ساله ما بايد قرآن را حفظ باشند . ما روى علوم قرآن كار نمى‏كنيم .

من كه وارد نجف شدم ، يكى از أعاظم در شبهاى پنجشنبه و جمعه تفسير قرآن مى‏گفت ، ولى بيشتر از يك سال إدامه پيدا نكرد و تمام شد ؛ و در بالاى منبر كه تفسير مى‏گفت، بعضى از آيات قرآن را اشتباه أدا مى‏كرد !

يك روز يكى از أعاظم نجف ـ كه خدا رحمتش كند فوت كرد و در آن وقت از مراجع درجه دوّم بود كه اگر بود مسلّماً يكى از مراجع مى‏شد ـ به مناسبت ديدن يكى از آقايان كه در منزل ما وارد شده بود ، به منزل ما آمد ؛ در ميان مذاكرات ، آن آقايى كه از طهران آمده بود و ميهمان ما بود ، به او گفت : خوب است در اين حوزه ، روى قرآن بيشتر كار بشود ؛ قرآن تفسير بشود ؛ طلبه‏ها با قرآن بيشتر سر و كار داشته باشند .

او گفت (عين عبارتش چنين است): چرا ما طلبه‏ها را به اين حرفها معطّل كنيم !! قرآن عبارت از سه چيز است : مسائل توحيديّه ، مسائل أخلاقيّه ، مسائل عمليّه .

أمّا در مسائل توحيديّه ، مثل : هُوَ اللَهُ الْوَاحِدُ ، اللَهُ لَآ إِلَه إِلّا هُوَ ، معلوم است كه خدا واحد است ؛ هر عالم و جاهل و عامى مى‏داند كه خدا يكى است .

أمّا در مسائل أخلاقيّه ، اينها اُمور خيلى مهمّى نيستند ، و نوعاً براى أفراد بدست مى‏آيد .

و أمّا در مسائل فرعيّه ، مثل نماز و زكات و أمثال آن ، قرآن فقط مجملاتى از اينها دارد : أَقِيمُوا الصّلَو ةَ ؛ ءَاتُوا الزّكَو ةَ ؛ أَحَلّ اللَهُ الْبَيْعَ ، غير از إجمال كه چيزى ندارد ؛ آنچه مهمّ است تفصيلش در فقه است . ما طلبه‏ها را نبايد براى مسائلى كه موجب معطّل ماندن آنهاست تشويق و ترغيب كنيم ؛ وقتى ما به آنها فقه و يا اُصول ياد مى‏دهيم ، اينها مُغنى از همه چيز است !

به اين منطق و مسأله خوب توجّه كنيد ! اين منطق كمر پيغمبر را مى‏شكند ! اين منطق موجب اين مى‏شود كه : حوزه نجف از هم بپاشد و ديگر كسى در آن نماند ؛ و خداوند اين ظالمين را بر آن مسلّط كند براى اينكه آنرا تطهير كنند ، تا إن شآء الله به خواست خدا ، آن حوزه‏هاى جوانِ توأم با قرآن و توأم با تقوى و تطهير و ولايت ، دو مرتبه زنده بشوند و حوزه نجف دو مرتبه رونق پيدا كند ؛ و همان طلبه‏ها و همان علوم و علمائى كه أميرالمؤمنين عليه‏السّلام آرزو مى‏كند و مى‏گويد : ءَاه ءَاه ، شَوْقًا إلَى رُؤْيَتِهِمْ ! در آنجا پيدا شود .

بديهى است : وقتى كه حوزه و عالم آن ، سطح فكرش تا بدين حدّ نزول كند كه بگويد : قرآن يك كتاب زائدى است و ما چرا طلبه‏ها را به قرآن مشغول كنيم ؟! معلوم است كه : اين فكر جز نابودى چيزى نيست . پس ، ما قرآن را از دست داده‏ايم و بر اين فقدان بايد تأسّف بخوريم ؛ و جاى تأسّف هم هست !

پس عالم به قرآن ، آن عالمى است كه أميرالمؤمنين عليه السّلام مى‏فرمايد : آن شخص حقّ فقيه است ، لَمْ يَتْرُكِ الْقُرْءَانَ رَغْبَةً عَنْهُ إلَى غَيْرِهِ . مردم غالباً وقتى به حرم مى‏روند فقط كتاب دعا مى‏خوانند ، قرآن هيچ خوانده نمى‏شود ؛ فقط قرآن در حرم براى استخاره مورد استفاده واقع مى‏شود . چرا ما بعد از نمازهايمان قرآن نمى‏خوانيم ؟! چرا در حرم بعد از اينكه زيارت جامعه مى‏خوانيم ، قرآن نمى‏خوانيم ؟ أصلاً چرا قرآن متروك شده‏است ؟ چرا طلبه‏هاى ما به قرآن وارد نيستند ؟! وقتى طلبه‏هاى ما به قرآن وارد نباشند ، آنوقت ما توقّع داريم كه : مردم عادى و عامى به قرآن وارد باشند !

روش بزرگان ما ، مثل : شيخ مفيد و سيّد مرتضى و شيخ طوسىّ و علّامه حلّىّ و سيّد ابن طاووس و بحر العلوم و أمثالهم اينطور نبود ؛ آنها پاسدار قرآن و حامى قرآن بودند ؛ آنها حافظ قرآن بودند ؛ جان آنها با قرآن معيّت داشت ؛ و تمام اين زحمات ما به گردن آنهاست كه اين بار را تحمّل كردند و به ما نشان دادند ؛ و إلّا به ما نرسيده بود و ما از قرآن چيزى در دست نداشتيم .

مسأله قرآن خيلى حائز أهمّيّت است ، و بايد به قرآن خيلى أهمّيّت داد ! و خلاصه آن كسى فقيه حقّ الفقيه است كه : لَمْ يَتْرُكِ الْقُرْءَانَ رَغْبَةً عَنْهُ إلَى غَيْرِهِ.

دليل دوّم : از أدلّه‏اى كه دلالت بر لزوم أعلميّت مى‏كند اينست كه : رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم در غزوه اُحُد ، زمانى كه دو شهيد يا چند شهيد را در قبر واحد دفن مى‏كردند ، آن را كه به قرآن بيشتر وارد بود ، أقْرَأُ الْقُرْءَانِ مِنْ بَيْنِ الْجَماعَة بود ، در جلو ميگذاردند ؛ و او را قبله چند نفر ديگر قرار مى‏دادند ؛ آن وقت حضرت بر آنها نماز مى‏خواندند و بر روى آنها خاك مى‏ريختند . يعنى آن كسى كه قرائت قرآنش بيشتر بود و به قرآن واردتر بود ، او در مقامِ مقدّم قرار مى‏گرفت ، حتّى در مقام دفن شدن .

ابن أثير در «كامل التّواريخ» روايت مى‏كند كه : أَمَرَ رَسُولُ اللَهُ صَلّى اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ وَ سَلّمَ : أَنْ يُدْفَنَ الْإثْنَانِ وَ الثّلاَثَةُ فِى الْقَبْرِ الْوَاحِدِ ، وَ أَنْ يُقَدّمَ إلَى الْقِبْلَةِ أَكْثَرُهُمْ قُرْءَانًا وَ صَلّى عَلَيْهِمْ (15) .

از اينجا بدست مى‏آيد كه : مناطِ تقدّم قرآن است ، و آن كسى كه قرآن در وجود او بيشتر پياده شود (قرآن بيشتر حفظ باشد ، آيات قرآن را بيشتر بلد باشد ، بهتر بتواند به قرآن استدلال كند) او مقدّم است ؛ و اين مناط أعلميّت است .

دليل سوّم : علاّمه أمينى در «الغدير» به روايت صحيحه از طرق عامّه روايت مى‏كند كه رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمود : يَؤُمّ الْقَوْمَ أَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَهِ . فِإنْ كَانُوا فِى الْقِرَآءَةِ سَوَآءً فَأَعْلَمُهُمْ بِالسّنّةِ ؛ فَإنْ كَانُوا فِى السّنّةِ سَوَآءً فَأَقْدَمُهُمْ هِجْرَةً ؛ فَإنْ كَانُوا فِى الْهِجْرَةِ سَوَآءً فَأَقْدَمُهُمْ سِلْمًا (16) .

رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم هر لشكرى را كه بجائى مى‏فرستاد ، يا جماعتى را كه جمع مى‏كرد (در هر جا ، در هر محلّه‏اى) دستور مى‏داد آن كسى كه علمش به قرآن بيشتر است ، او إمام باشد . يعنى اگر چند نفر مى‏خواهند نماز جماعت بخوانند و در ميان آنها چند نفر عالم هستند ، كداميك از آنها إمام جماعت باشد ؟ كسى كه به قرآن بيشتر وارد است ، بايد إمام جماعت باشد ، نه آن كسى كه به حديث بيشتر وارد است . اگر دو يا سه نفر در قرآن مساوى بودند نوبت به سنّت مى رسد ، و آنكه به سنّت پيغمبر و حديث بيشتر وارد است مقدّم مى‏باشد ؛ كه در اين صورت سنّت در مرتبه دوّم ، مرجّح است .

پس از اينجا بدست مى‏آوريم كه : اگر بين دو نفر ، يكى أعلم به قرآن بود أمّا أعلم به سنّت نبود ، و ديگرى أعلم به سنّت بود ولى أعلم به قرآن نبود ، حقّ تقدّم با أعلم به قرآن است .

اگر در سنّت هم مساوى بودند أَقْدَمُهُمْ هِجْرَةً مقدّم است ؛ آن كسى كه زودتر به دارالإسلام هجرت نموده است ولو اينكه ديرتر مسلمان شده باشد ؛ زيرا خارج شدن از زير لواء كفر و در آمدن در زير لواء إسلام واجب است .

در زمان حكومت إسلام ، آمدن زير لواى إسلام واجب است ؛ حركت به سوى بلاد إسلام از هر نقطه دنيا ، در زمان تشكيل حكومت إسلام واجب است ؛ الآن تمام أفراد مسلمانى كه در دنيا زندگى مى كنند ، با وجود برقرارى حكومت إسلام ، يك دقيقه جائز نيست در آن مَحَالّ توقف كنند ؛ خواه وطنشان باشد ، خواه إقامت كرده باشند ، خواه به عنوان تحصيل و يا أمثال آن رفته باشند ؛ جائز نيست ، مگر اينكه حركتشان به آنجا روى مصلحتى و به إذن حاكم شرع باشد ؛ يا تحصيلشان ضرورى بوده و يا بجهت معالجه ضرورى رفته باشند، آن هم به إجازه حاكم ؛ و إلّا بدون إجازه حاكم مثل اينست كه در جهنّم زندگى مى‏كنند و توقّفشان معصيت كبيره است .

توطّن و زندگى كردن ، خواه به عنوان تابعيّت و خواه به عنوان إقامت و سكناى موقّت زير پرچم كفر غلط است ؛ و هجرت از اُمور واجبه است . فعليهذا ، اگر دو نفر به طور مساوى علم به سنّت پيدا كردند ، آن كسى إمام جماعت مى‏شود كه زودتر به دارالإسلام هجرت كرده است ، نه آن كسى كه زودتر مسلمان شده ولى ديرتر هجرت كرده باشد . أمّا اگر در هجرت مساوى بودند ، أَقْدَمُهُم سِلْمًا ؛ يعنى آن كسى كه زودتر مسلمان شده است مقدّم مى‏گردد.

اين مناط براى أعلميّت و أفضليّت و أشرفيّت از نقطه نظر سنّت رسول خدا در باب تشخيص ولايت فقيه است ؛ با وجود اين مطالب ما از اين روايت هم مى‏توانيم اين معنى را استفاده كنيم .

اين مسائل بسيار دقيق است و روى آن بايد تأمّل كرد ، تا خداوند به إنسان مطالب ديگرى نيز إفاضه كند ، و إنسان بتواند به معانى عاليه و مطالب ساميه ديگرى هم پى ببرد .

اللَهُمّ صَلّ عَلَى مُحَمّدٍ وَ ءَالِ مُحَمّد

پى‏نوشتها:

1) اُصول كافى» طبع مطبعه حيدرى ، ج 1 ، كتاب فضل العلم ، ص 32 ، حديث 1

2) محجّة البيضآء» ج 1 ، ص 28 و ص 29

3) بحارالأنوار» طبع كمپانى ، ج 1 ، ص 65 و ص 66

4) إحيآء العلوم» ج 1 ، ص 27

5) مرءاة العقول» طبع حروفى ، ج 1 ، ص 22 و ص 23

6) وافى» ج 1 ، باب صفة العلم ، ص 37

7) وافى» ج 1 ، باب صفة العلم ، تعليقه ص 37

8) آيه 12 ، از سوره 65 : الطّلاق

9) نهج البلاغة» خطبه 191 ؛ و از طبع مصر با تعليقه شيخ محمّد عبده ، ج 1 ، ص 396

10) در «بحار الأنوار» طبع كمپانى ، ج 1 ، ص 57 و ص 58 اين روايت را از «غوالى اللَالى» و از «روضة الواعظين» از رسول أكرم صلّى الله عليه و آله و سلّم روايت كرده است .

11) مصباح الشّريعة» با تحقيق و مقدّمه عالم بزرگوار حاج شيخ حسن مصطفوى ، طبع سنه 1379 هجرى قمرى ، باب 62 ، ص 41 ؛ و عبارت بعد از آن اينست : قَالَ النّبِىّ صَلّى اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ وَ سَلّمَ : مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبّهُ . و عين اين دو روايت را ملّا محسن فيض در «المحجّة البيضآء» ج 1 ، ص 68 از «مصباح الشّريعة» نقل نموده است .

12) الميزان فى تفسير القرءَان» ج 6 ، بحث روائى ، ص 182

13) اُصول كافى» طبع مطبعَ حيدرى ، ج 1 ، كتاب فضل العلم ، باب صفة العلمآء ، ص 36

14) حلية الأوليآء» جلد أوّل ، ص 77

15) الكامل فى التّاريخ» طبع بيروت ، دار صادر ، ج 2 ، ص 163

16) الغدير» ج 1 ، ص 53 ؛ از «صحيح مسلم» ج 3 ، ص 133 ؛ و از «صحيح ترمذى» ج 6 ، ص 34 ؛ و از «سُنن أبى داود» ج 1 ، ص . 96 و مراد از صحّت روايت ، صحّت آن به مناط عامّه است .

 
 

کلیه حقوق این سایت محفوظ می باشد.

طراحی و پیاده سازی: GoogleA4.com | میزبانی: DrHost.ir

انهار بانک احادیث انهار توضیح المسائل مراجع استفتائات مراجع رساله آموزشی مراجع درباره انهار زندگینامه تالیفات عربی تالیفات فارسی گالری تصاویر تماس با ما جمادی الثانی رجب شعبان رمضان شوال ذی القعده ذی الحجة محرم صفر ربیع الثانی ربیع الاول جمادی الاول نماز بعثت محرم اعتکاف مولود کعبه ماه مبارک رمضان امام سجاد علیه السلام امام حسن علیه السلام حضرت علی اکبر علیه السلام میلاد امام حسین علیه السلام میلاد حضرت مهدی علیه السلام حضرت ابالفضل العباس علیه السلام ولادت حضرت معصومه سلام الله علیها پاسخ به احکام شرعی مشاوره از طریق اینترنت استخاره از طریق اینترنت تماس با ما قرآن (متن، ترجمه،فضیلت، تلاوت) مفاتیح الجنان کتابخانه الکترونیکی گنجینه صوتی پیوندها طراحی سایت هاستینگ ایران، ویندوز و لینوکس دیتاسنتر فن آوا سرور اختصاصی سرور ابری اشتراک مکانی colocation